Στο παρόν ακολουθούνε λίγες εικόνες από τον
Ι.Ν. Αγ. Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη, o οποίος το 1988 ανακηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς τής UNESCO. Στη Θεσσαλονίκη βρέθηκα οικογενειακά για μόλις 24 ώρες και ήταν από τα Μνημεία τής πόλης που προλάβαμε να επισκεφτούμε. Ως θρησκευτικός αλλά και ως αρχαιολογικός χώρος έχει μεγάλη επισκεψιμότητα οπότε η λήψη εικόνων μόνο εύκολη υπόθεση δεν ήταν.
Λίγα επιγραμματικά πληροφοριακά στοιχεία για το Ναό:
Βρίσκεται στη θέση, στην οποία επί ρωμαϊκής κυριαρχίας βρισκόντουσαν λουτρά. Σύμφωνα με την κυρίαρχη στον ελλαδικό χώρο θρησκευτική παράδοση μαρτύρησε σε ηλικία 26 ετών, το 306, την εποχή που ρωμαίος Αύγουστος τής Ανατολής ήταν ο Γαλέριος Βαλέριος Μαξιμιανός. Ο
Δημήτριος (ανακηρύχτηκε άγιος τον 13ο αι.) ήτανε γόνος αριστοκρατικής οικογένειας και έφτασε στο αξίωμα τού χιλίαρχου στην ηλικία των 22 ετών. Βαφτίστηκε χριστιανός και με εντολή τού Μαξιμιανού βασανίστηκε και εκτελέστηκε με λογχισμό.
[Παρένθεση.: Πολλοί ιστορικοί, ακολουθώντας την υπόθεση τού ιησουίτη Βέλγου
Hippolyte Delehaye, 1859-1941, θεωρούν ότι δεν υπήρξε Δημήτριος που μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη, αλλά η λατρεία του προέρχεται από τη ρωμαϊκή πόλη
Sirmium, που σήμερα βρίσκεται στη Σερβία, και από εκεί εξαπλώθηκε νότια, στα μέσα τού 4ου αι. Τον επόμενο αιώνα, το 441, το Sirmium, που ήτανε το κέντρο λατρείας τού Δημήτριου, αλώθηκε από τους Ούννους και η έδρα τής επαρχίας Ιλλυρικού μεταφέρθηκε από εκεί στη Θεσσαλονίκη. Στις 26 Οκτώβρη τού 441 ή τού 442 μεταφερθήκανε στη Θεσσαλονίκη τα λείψανα τού Δημητρίου.]
Μετά το Διάταγμα των Μεδιολάνων τού 313, στη θέση που μαρτύρησε χτίστηκε προσκυνητάρι και το 412-3 η πρώτη τρίκλιτη βασιλική προς τιμή του.
Γύρω στο 630 κάηκε και στη θέση της χτίστηκε πεντάκλιτη βασιλική.
Το 904 λεηλατήθηκε από τους Σαρακηνούς ενώ μετά την άλωσή της από τους Νορμανδούς, το 1185, το σκήνωμα τού Δημητρίου μεταφέρθηκε στο μοναστήρι τού Αγ. Λαυρεντίου τού Κάμπο στη Βόρεια Ιταλία.
Το 13 αι. ο ναός επισκευάστηκε και ανακαινίστηκε ενώ το 1492-3 μετατράπηκε σε Τζαμί (το Κασιμιέ Τζαμί).
Με την απελευθέρωση τής Θεσσαλονίκης, το 1912, έγινε πάλι χριστιανικός ναός προς τιμή τού Αγ. Δημητρίου.
Το 1917, στη μεγάλη πυρκαγιά, καταστράφηκε ολοσχερώς και αναστηλώθηκε στη μορφή πριν την πυρκαγιά από τον αρχιτέκτονα Αριστοτέλη Ζάχο και τους συνεργάτες του, με βάση όλα τα διαθέσιμα μέσα που είχαν: σημειώσεις, σχέδια και φωτογραφίες. Οι εργασίες ολοκληρωθήκανε το 1948 και τα εγκαίνια τού ναού γίνανε στις 26 Οκτώβρη 1949.
Το 1978, τα λείψανα τού Αγ. Δημητρίου επιστρέψανε από το μοναστήρι Αγ. Λαυρεντίου και τοποθετηθήκανε σε αργυρή λάρνακα στο χώρο τού ναού.
Όσον αφορά την περιγραφή τού ναού, στην ιστοσελίδα
el.wikipedia.org (βλέπε και ανωτέρω: το πρώτο link), διαβάζουμε:
Ο ναός είναι ένα ξυλόστεγο κτίσμα, χωρίς θόλο, με διαστάσεις κάτοψης 43,58 μ. μήκος και 33 μ. πλάτος.
Η ύπαρξη αιθρίου παραμένει άγνωστη. Η είσοδος στο νάρθηκα γίνεται από δύο θύρες στο δυτικό τοίχο του ναού, που αντιστοιχούν στα εσωτερικά πλάγια (βόρειο και νότιο κλίτος), ενώ θύρες εισόδου υπάρχουν και στο βόρειο και νότιο τοίχο της βασιλικής. Από το στενό νάρθηκα που είναι μικρότερος από το ναό (το νότιο κλίτος χρησιμεύει σαν κλιμακοστάσιο), περνώντας από το τρίβηλο μπαίνουμε στον κυρίως ναό. Το τρίβηλο είναι ένα άνοιγμα στο κέντρο του νάρθηκα και σχηματίζεται από δύο κίονες από πράσινο θεσσαλικό μάρμαρο.
Εσωτερικά χωρίζεται με τέσσερις σειρές μαρμάρινων κιονοστοιχιών σε πέντε κλίτη, ενώ ένα έκτο κλίτος διαμορφώνεται κάθετα στα προηγούμενα, όπου βρίσκονται η Αγία Τράπεζα και το Ιερό. Το μεσαίο κλίτος, πιο πλατύ από τα άλλα τέσσερα, υπερυψώνεται και κυριαρχεί σαν όγκος, ενώ τα πλάγια στεγάζονται κλιμακωτά με στέγες δίνοντας τη δυνατότητα να δημιουργηθούν πολύκλιτα παράθυρα στους πλάγιους τοίχους (μονόβολα, δίβολα και πολύβολα). Στο μεγαλύτερο μέρος του ναού, ιδιαίτερα στα κατώτατα τμήματα, διατηρείται η παλιά τοιχοποιία διαμορφωμένη από ανισόδομη αργολιθοδομή και πλινθοδομές που ακολουθούν τα τόξα των ανοιγμάτων, παραθύρων ή θυρών.
Τάφος του Λουκά Σπαντούνη
Στη βορειοδυτική γωνία του κεντρικού κλίτους και ανάμεσα στον πεσσό και τον πρώτο κίονα της κιονοστοιχίας σώζεται μνημειακός τάφος, κατασκευασμένος με χαρακτηριστικά της ιταλικής αναγέννησης, πιθανότατα στην Ιταλία. Είναι ο τάφος του Λουκά Σπαντούνη (ή Σπανδωνή), άρχοντα της Θεσσαλονίκης, που τάφηκε στην εκκλησία στα 1481. Είναι στολισμένος με λουλούδια και υπάρχει επιγραφή με εικοσιδύο ελληνικούς ιαμβικούς στίχους προς τιμήν του.
Γλυπτός διάκοσμος
Ο μαρμάρινος διάκοσμος του ναού αποτελείται από την ορθομαρμάρωση, τα θωράκια, τους κίονες, τα κιονόκρανα, το κιβώριο, το τέμπλο, τους αμφικίονες των παραθύρων και τους κοσμήτες.
Ορθομαρμάρωση
Στο ναό υπάρχει μόνο στο κεντρικό κλίτος και στο νάρθηκα (είναι του 5ου αι.). Αποτελείται από τέσσερις πλάκες σκυριανού μαρμάρου, που βρίσκονται στον ανατολικό τοίχο, νότια από το τρίβηλο, τοποθετημένες με τέτοιον τρόπο, ώστε οι φλεβώσεις τους να σχηματίζουν άνθρωπο σε δέηση.
Κίονες
Οι κίονες επιστέφονται με θεοδοσιανά κιονόκρανα (προέρχονται από παλαιότερα ρωμαϊκά κτίσματα ή από τη βασιλική του 5ου αιώνα). Αποτελούνται από δύο σειρές άκανθας κι έχουν έλικες στις τέσσερις γωνίες.
Δίζωνα κιονόκρανα: Η κάτω σειρά άκανθας έχει διατηρηθεί σε αυτό τον τύπο, ενώ η επάνω έχει αντικατασταθεί η κάτω σειρά με τέσσερις αετούς στις γωνίες ή τέσσερις κριούς.
Με ανεμιζόμενα φύλλα: Αποτελούνται από δύο σειρές άκανθας που γέρνουν προς τα πλάγια, σε αντίθετη κατεύθυνση η κάθε σειρά.
Πτυχωτά: Εδώ τα φύλλα της άκανθας απλώνονται σαν δαντέλα, με πτυχωτό τρόπο.
Ανάμεσα στα κιονόκρανα και τα τοξωτά επιστύλια παρεμβάλονται τα επιθήματα, απλά και ακόσμητα. Η μόνη διακόσμηση είναι ένας ρόδακας, στη στενή προς το κεντρικό κλίτος επιφάνεια, και ένας σταυρός στην προς τα πλάγια κλίτη όψη τους.
Επίκρανα
Στις παραστάδες του τριβήλου και στην παραστάδα της κιονοστοιχίας του κεντρικού κλίτους διατηρήθηκαν επίκρανα του 5ου αιώνα. Τα επίκρανα του τριβήλου διακοσμούνται με φύλλα πριονωτής άκανθας και προτομές ζώων. Στην παραστάδα της νότιας κιονοστοιχίας εικονίζονται φύλλα προιονωτής άκανθας, κλιματίδες, πουλιά (βόρεια όψη), παγόνια, κάνθαροι (ανατολική όψη), κλιματίδες και άκανθες (νότια όψη).
Κοσμήτες (σ.σ. Ο κοσμήτης είναι μια οριζόντια, ανάγλυφη ταινία ή γείσο από μάρμαρο, λίθο ή πηλό, η οποία προεξέχει ελαφρά από την επιφάνεια τού τοίχου)
Ο κύριος κοσμήτης του μνημείου είναι λοξότμητος και περιτρέχει το κεντρικό κλίτος στο ύψος του δαπέδου του υπερώου. Δύο άλλα είδη κοσμητών υπάρχουν στην κόγχη του ιερού βήματος, ένα στη γέννηση του τεταρτοσφαιρίου της κόγχης κι ένα άλλο κάτω από το πεντάλοβο παράθυρο.
Ιερό βήμα
Φωτίζεται από ένα μεγάλο πεντάλοβο παράθυρο και χωρίζεται από το ναό με ψηλό τέμπλο. Στο κέντρο βρίσκεται η Αγία Τράπεζα κάτω από την οποία υπάρχει σταυρικό σκάμμα (εγκαίνιο) με μια μαρμάρινη θήκη σε μορφή σαρκοφάγου. Μέσα σε αυτήν βρέθηκε γυάλινο φιαλίδιο με στερεοποιημένο αίμα. Το εγκαίνιο περιέχει λείψανα Αγίων και είναι απαραίτητο για τον καθαγιασμό του ναού. Στην κόγχη υπάρχει σύνθρονο, στην κορυφή του οποίου βρίσκεται ο θρόνος του επισκόπου.
Τέμπλο
Δε γνωρίζουμε τη μορφή που είχε το αρχικό τέμπλο. Το σημερινό μαρμάρινο μιμείται παλαιοχριστιανικό τέμπλο που αναγράφει θέματα από γλυπτά που βρέθηκαν στις ανασκαφές.
Ψηφιδωτά
Από την πυρκαγιά του 1917 σώθηκαν μόνο έντεκα ψηφιδωτά, από τον 5ο ως τον 9ο αιώνα. Βρίσκονται στην ανατολική όψη του τοίχου που χωρίζει το νάρθηκα από τον κυρίως ναό και στους δύο μεγάλους πεσσούς του ιερού βήματος.
Στο επάνω μέρος του δυτικού τοίχου του νότιου εσωτερικού κλίτους, εικονίζεται σε βάθρο ο Άγιος Δημήτριος, όρθιος σε στάση δέησης. Από δεξιά μια γυναίκα φέρνει το παιδί της στον Άγιο, ενώ αριστερά διασώζονται τα πόδια ενός δεύτερου παιδιού. Η σκηνή παριστάνει αφιέρωση παιδιών στον Άγιο και είναι ψηφιδωτό του 5ου αιώνα.
Στην αντίθετη θέση, στο βόρειο εσωτερικό κλίτος, υπάρχει ψηφιδωτό που εικονίζει έναν άγγελο με σάλπιγγες να σκύβει προς τον Άγιο. Η παράσταση αυτή του 5ου αιώνα δε διασώζεται ακέραια. Δίπλα στον άγγελο διασώζονται τα φτερά ενός δεύτερου αγγέλου.
Δίπλα στον τάφο του Λουκά Σπαντούνη, στο δυτικό τοίχο του εσωτερικού κλίτους, υπάρχει ψηφιδωτό του 7ου αιώνα με τον Άγιο Δημήτριο ανάμεσα σε τέσσερις κληρικούς μπροστά στις επάλξεις των τειχών της πόλης.
Στο νοτιοανατολικό πεσσό: Στη βόρεια πλευρά του εικονίζεται ο Άγιος ανάμεσα σε έναν επίσκοπο κι έναν έπαρχο, μπροστά στα τείχη της πόλης. Πρόκειται για την τρίτη πολιορκία από τους Σλάβους στις αρχές του 7ου αιώνα. Το ψηφιδωτό στην ανατολική πλευρά του παριστάνει τον Άγιο κι ένα διάκονο τον οποίο ο Άγιος περιβάλλει με τα δυο του χέρια. Ο ιερωμένος που εικονίζεται είναι ο διάκονος που φρόντισε για την ανοικοδόμηση του ναού μετά την καταστροφή του το 629-634. Στη δυτική πλευρά του εικονίζεται μπροστά από τοίχο ο Άγιος Σέργιος σε στάση δέησης.
Στο βορειοανατολικό πεσσό: Στη δυτική πλευρά του πάνω από το πηγάδι του αγιάσματος, υπάρχει ψηφιδωτό του Αγίου Γεωργίου με δύο παιδιά που έχουν τα χέρια τους σε στάση προσφοράς (5ος-6ος μ.Χ.). Σύμφωνα με γραπτή επιγραφή στο άνω μέρος του ψηφιδωτού απεικονίζεται ο Άγιος Γεώργιος. Τα παιδιά, ντυμένα με χλαμύδα που δείχνει αρχοντική καταγωγή, απλώνουν σε ικεσία τα χέρια τους. Στην ανατολική του πλευρά εικονίζεται ο Άγιος Δημήτριος δεόμενος. Το κεντρικό τμήμα της παράστασης είναι κατεστραμμένο. Στη νότια πλευρά του εικονίζεται η Παναγία σε στάση δέησης με στρατιωτικό Άγιο (Άγιος Θεόδωρος). Στο επάνω τμήμα υπάρχει προτομή του Χριστού που ευλογεί (9ος αιώνας).
Εντοίχια ψηφιδωτά του ναού που κάηκε το 1917, βρίσκονται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού. Σε ψηφιδωτό της βόρειας κιονοστοιχίας ο Άγιος εικονίζεται σε στάση δέησης, ενώ αριστερά και δεξιά διασώθηκαν δύο μορφές που δέονται μαζί του. Επίσης βρέθηκε στα ερείπια της εκκλησίας ψηφιδωτό με παγόνι. Χρονολογούνται και τα δύο στον 5ο και 6ο αιώνα. Στο μουσείο βρίσκεται ακόμη τμήμα από τη διακόσμηση των εσωτερικών τοίχων με μαρμάρινες πλάκες του 7ου αιώνα (μία σύνθεση με πολύχρωμα μάρμαρα που δημιουργούσαν γεωμετρικά και φυτικά σχέδια.
Τοιχογραφίες
Η σημαντικότερη και παλαιότερη αγιογραφία του Αγίου βρίσκεται στο νότιο τοίχο του ναού και είναι κατεστραμμένη από μεγάλο τοξωτό άνοιγμα. Στο αριστερό της τμήμα εικονίζεται ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός έφιππος με στρατιωτική ακολουθία (685-695 και 705-711). Η τοιχογραφία αυτή ιστορικού περιεχομένου είναι του 8ου αιώνα.
Στον πρώτο από τα δυτικά πεσσό της νότιας κιονοστοιχίας του κεντρικού κλίτους και στη δυτική του όψη εικονίζεται ο αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος Παλαμάς με τον Ιωάννη τον ΣΤ΄ Κατακουζηνό που είχε γίνει μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ.
Στο δεύτερο πεσσό από δυτικά της ίδιας κιονοστοιχίας στη νότια όψη του ναού, υπάρχει η παράσταση του Οσίου Λουκά του Στειριώτη (11ος αιώνας).
Στη νότια παραστάδα του τριβήλου διακρίνει κανείς την αλληγορική σκηνή του ανθρώπου που κυνηγιέται από ένα μονόκερω, ενώ στη βόρεια τα πασχάλια των ετών 1474-1493.
Τοιχογραφίες που μιμούνται ορθομαρμάρωση διατηρούνται στους τοίχους των πλαγίων κλιτών της εκκλησίας.
Λίγες εικόνες από
-τον περίβολο και το εσωτερικό τού Ι.Ν. Αγ. Δημητρίου:
 |
| Μαρμάρινο Βαφτιστήριο τού 5ου ή 6ου αι. |
 |
| Ο τάφος τού Λουκά Σπαντούνη |
-την Κρύπτη, στο υπόγειο τού ναού. Λειτουργεί ως υπόγειο μουσείο κάτω από τον ναό. Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, σε αυτόν τον χώρο φυλακίστηκε και μαρτύρησε ο Άγιος Δημήτριος το 303 μ.Χ. Ο χώρος τής κρύπτης ενσωματώνει και πατάει πάνω στα ερείπια τού προγενέστερου ρωμαϊκού λουτρού. Μέσα στην κρύπτη υπάρχει ημικυκλική δεξαμενή και πηγάδι που τροφοδοτούσε με νερό τα ρωμαϊκά λουτρά και αργότερα συνδέθηκε με το μαρτύριο και το μύρο τού Αγ. Δημητρίου.:
