The Individual, Society and the State [Emma Goldman] - Μέρος ΙΙ

Συνέχεια από το 1ο Μέρος.

Ο άλλος παράγοντας που ωθεί τις κυβερνήσεις να γίνουν ακόμη πιο συντηρητικές και αντιδραστικές είναι η εγγενής δυσπιστία τους απέναντι στο άτομο και ο φόβος για την ατομικότητα. Τα πολιτικά και κοινωνικά μας σχέδια δεν μπορούνε να ανεχθούνε το άτομο και τη συνεχή αναζήτησή του για καινοτομία. Έτσι λοιπόν, το κράτος, εβρισκόμενο σε «αυτοάμυνα», καταστέλλει, διώκει, τιμωρεί και ενίοτε και στερεί από το άτομο τη ζωή. Σε αυτό συνεισφέρει και κάθε θεσμός που υποστηρίζει τη διατήρηση τής υπάρχουσας τάξης. Καταφεύγει σε κάθε μορφή βίας και καταναγκασμό, καθώς οι προσπάθειές του υποστηρίζονται από την «ηθική αγανάκτηση» τής πλειοψηφίας ενάντια στον αιρετικό, τον κοινωνικό διαφωνούντα και τον πολιτικό επαναστάτη – η πλειοψηφία επί αιώνες ασκήθηκε στη λατρεία τού κράτους, εκπαιδεύτηκε στην πειθαρχία και την υπακοή και υποτάχθηκε από το δέος τής εξουσίας στο σπίτι, το σχολείο, την εκκλησία και την τύπο.

Το ισχυρότερο στήριγμα τής εξουσίας είναι η ομοιομορφία• η ελάχιστη απόκλιση από αυτήν είναι το μεγαλύτερο έγκλημα. Η μαζική μηχανοποίηση τής σύγχρονης ζωής έχει αυξήσει την ομοιομορφία χιλιάδες φορές. Είναι παντού παρούσα: στις συνήθειες, τα γούστα, την ενδυμασία, τις σκέψεις και τις ιδέες. Η πιο συμπυκνωμένη νωθρότητα είναι η «κοινή γνώμη». Λίγοι έχουνε το θάρρος να ξεχωρίσουν ενάντια σε αυτήν. Αυτός που αρνείται να υποταχθεί χαρακτηρίζεται αμέσως ως «αλλόκοτος», «διαφορετικός» και επικρίνεται ως ένα ενοχλητικό στοιχείο στη βολική στασιμότητα τής σύγχρονης ζωή.

Ίσως περισσότερο και από τη συνταγμένη εξουσία, είναι η κοινωνική ομοιομορφία και ομοιότητα που ταλαιπωρούνε το άτομο. Η ίδια του η «μοναδικότητα», o «διαχωρισμός» και η «διαφοροποίηση» του τον καθιστούνε ξένο, όχι μόνο στον τόπο καταγωγής του, αλλά ακόμη και στο ίδιο του το σπίτι. Συχνά περισσότερο και από αυτόν που γεννήθηκε ξένος και γενικά εντάσσεται στο κατεστημένο.

Με την αληθινή έννοια, η πατρίδα κάποιου, με τις παραδόσεις της, τις πρώιμες εντυπώσεις, τις αναμνήσεις και άλλα πράγματα που είναι αγαπητά σε κάποιον, δεν είναι αρκετά για να κάνουνε τούς ευαίσθητους ανθρώπους να νιώσουνε σα στο σπίτι τους. Μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα τού «ανήκειν», η συνείδηση ότι είσαι «ένα» με το λαό και το περιβάλλον, είναι τα πιο ουσιαστικά για να αισθάνεται κάποιος ότι είναι σπίτι του. Αυτό ισχύει σε σχέση με την οικογένειά του, το μικρότερο τοπικό του κύκλο, καθώς και μια ευρύτερη φάση τής ζωής και των δραστηριοτήτων που κοινώς ονομάζεται ο τόπος κάποιου. Το άτομο τού οποίου το όραμα περιλαμβάνει ολόκληρο τον κόσμο συχνά αισθάνεται όσο πουθενά αλλού τόσο απομονωμένο στο περιβάλλον του όσο στην πατρίδα.

Στην προπολεμική εποχή, το άτομο μπορούσε τουλάχιστον να ξεφύγει από την εθνική και οικογενειακή πλήξη. Όλος ο κόσμος ήταν ανοιχτός στις επιθυμίες και τις αναζητήσεις του. Τώρα ο κόσμος έχει γίνει φυλακή και η ζωή αέναη απομόνωση. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα μετά την επικράτηση των δικτατοριών, της δεξιάς και της αριστεράς.

Ο Φρειδερίκος Νίτσε είχε αποκαλέσει το κράτος ψυχρό τέρας. Πώς θα αποκαλούσε σήμερα το απαίσιο κτήνος με την ενδυμασία τής σύγχρονης δικτατορίας; Όχι ότι αυτές και οι παλιότερες κυβερνήσεις είχανε ποτέ αφήσει πολλά περιθώρια στο άτομο, αλλά οι υποστηρικτές τής νέας κρατικής ιδεολογίας παραχωρούνε ακόμα λιγότερα. 

«Το άτομο δεν είναι τίποτα», δηλώνουν, «είναι η συλλογικότητα που μετράει». Τίποτα λιγότερο από την πλήρη παράδοση τής ατομικής βούλησης στην ικανοποίηση τής ακόρεστης βουλιμίας τής νέας θεότητας.

Παραδόξως, οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές αυτού τού νέου ευαγγελίου βρεθήκανε μεταξύ τής βρετανικής και αμερικανικής διανόησης. Μόλις τώρα δηλώνουν ερωτευμένοι με τη «δικτατορία τού προλεταριάτου». Μόνο θεωρητικά βέβαια, να είστε σίγουροι. Στην πράξη, εξακολουθούνε να προτιμούνε τις λίγες ελευθερίες που έχουνε στη διάθεσή τους, στις αντίστοιχες χώρες τους. Πηγαίνουνε στη Ρωσία για μια σύντομη επίσκεψη ή ως πωλητές τής «επανάστασης», αλλά αισθάνονται ασφαλέστεροι και πιο άνετα στο σπίτι τους.

Ίσως δεν είναι μόνο η έλλειψη θάρρους που κρατάει αυτούς τούς καλούς Βρετανούς και Αμερικάνους στις πατρίδες τους και όχι στη χιλιετία που έρχεται. Υποσυνείδητα μπορεί να ελλοχεύει η αίσθηση ότι η ατομικότητα παραμένει το πιο θεμελιώδες δεδομένο κάθε ανθρώπινης συναναστροφής, καταπιεσμένη και διωκόμενη αλλά ποτέ ηττημένη και μακροπρόθεσμα η νικήτρια.

Η «ιδιοφυΐα τού ανθρώπου», που δεν είναι παρά ένα άλλο όνομα για την προσωπικότητα και την ατομικότητα, σκάβει το δρόμο της μέσ’ από όλα τα σπήλαια τού δόγματος, μέσ’ από τα χοντρά τείχη τής παράδοσης και του εθίμου, αψηφώντας όλα τα ταμπού, μηδενίζοντας τη δύναμη τής εξουσίας, αντιμετωπίζοντας την περιφρόνηση και το ικρίωμα – για να είναι τελικά ευλογημένη ως προφήτης και μάρτυρας από τις επόμενες γενιές. Αλλά για την «ιδιοφυΐα τού ανθρώπου», αυτή την εγγενή, επίμονη ποιότητα τής ατομικότητας, εμείς θα περιπλανιόμαστε ακόμα στα αρχέγονα δάση.

Ο Πιότρ Κροπότκιν έδειξε τι υπέροχα αποτελέσματα έχει αυτή η μοναδική δύναμη τής ατομικότητας τού ανθρώπου όταν επιτυγχάνεται και ενισχύεται μέσω τής συνεργασίας με άλλες ατομικότητες. Η μονόπλευρη και εντελώς ανεπαρκής δαρβινική θεωρία τού αγώνα για την ύπαρξη πήρε τη βιολογική και κοινωνιολογική ολοκλήρωση από τον μεγάλο αναρχικό επιστήμονα και στοχαστή. Στο βαθυστόχαστο έργο του, Αμοιβαία Βοήθεια, ο Κροπότκιν δείχνει ότι στο ζωικό βασίλειο, καθώς και στην ανθρώπινη κοινωνία, η συνεργασία – σε αντίθεση με τους εμφύλιους σπαραγμούς και αγώνες – έχει λειτουργήσει για την επιβίωση και την εξέλιξη των ειδών. Απέδειξε ότι μόνον η αμοιβαία βοήθεια και η εθελοντική συνεργασία – όχι το παντοδύναμο, καταστροφικό κράτος – μπορεί να θέσει τις βάσεις για μια ελεύθερη ατομική και συλλογική ζωή.

Προς το παρόν, το άτομο είναι το πιόνι των φανατικών τής δικτατορίας και των εξίσου εμμονικών ζηλωτών τού «άκαμπτου ατομικισμού». Η δικαιολογία των πρώτων είναι ο ισχυρισμός τους για ένα νέο στόχο. Οι δεύτεροι δεν μπαίνουνε καν στον κόπο να προσποιηθούνε για κάτι καινούργιο. Στην πραγματικότητα, οι του «άκαμπτου ατομικισμού», δεν έχουνε μάθει τίποτα και δεν έχουνε ξεχάσει τίποτα. Υπό την καθοδήγησή τους, ο ωμός αγώνας για τη φυσική ύπαρξη συνεχίζεται. Όσο παράξενο κι αν φαίνεται κι όσο εντελώς παράλογο κι αν είναι, ο αγώνας για τη φυσική επιβίωση συνεχίζεται χαρούμενα, παρόλο που η αναγκαιότητά του έχει εξαφανιστεί εντελώς. Πράγματι, ο αγώνας συνεχίζεται προφανώς επειδή δεν υπάρχει ανάγκη γι' αυτήν. Δεν το αποδεικνύει η λεγόμενη υπερπαραγωγή; Δεν είναι η παγκόσμια οικονομική κρίση μια εύγλωττη απόδειξη ότι ο αγώνας για την επιβίωση διατηρείται από tην τύφλωση του «άκαμπτου ατομικισμού» με κίνδυνο τη δική του καταστροφή;

Ένα από τα παράλογα χαρακτηριστικά αυτού τού αγώνα είναι η πλήρης άρνηση τής σχέσης τού παραγωγού με τα πράγματα που παράγει. Ο μέσος εργαζόμενος δεν έχει κανένα εσωτερικό σημείο επαφής με τον κλάδο στον οποίο δραστηριοποιείται και είναι ξένος με τη διαδικασία παραγωγής τής οποίας είναι απλά ένα μηχανικό μέρος. Όπως κάθε άλλο γρανάζι τής μηχανής, είναι αντικαταστάσιμος ανά πάσα στιγμή από άλλα παρόμοια αποπροσωποποιημένα ανθρώπινα όντα.

Ο διανοούμενος προλετάριος, αν και ανόητα θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο πουλί, δεν είναι σε πολύ καλύτερη θέση. Κι αυτός έχει μια μικρή επιλογή ή αυτοδιάθεση στην ιδιαίτερη ενασχόλησή του όπως εξάλλου και ο αδελφός του που εργάζεται με τα χέρια του. Υλικές ανησυχίες και επιθυμία για μεγαλύτερο κοινωνικό κύρος είναι συνήθως οι καθοριστικοί παράγοντες για την επαγγελματική του διανοητική σταδιοδρομία. Σε αυτό προστίθεται η τάση να ακολουθεί τα βήματα τής οικογενειακής παράδοσης για να γίνει γιατρός, δικηγόρος, δάσκαλος, μηχανικός κ.λπ. Το αυλάκι απαιτεί λιγότερη προσπάθεια και προσωπικότητα. Κατά συνέπεια, σχεδόν όλοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στο παρόν σχέδιο δράσεών μας. Οι μάζες προχωρούν αργά, εν μέρει επειδή οι αισθήσεις τους έχουν αμβλυνθεί από τη θανατηφόρο ρουτίνα τής εργασίας και επειδή πρέπει να βγάζουνε τα προς το ζην. Αυτό ισχύει με ακόμη μεγαλύτερη ένταση στο σημερινό πολιτικό ιστό. Δεν υπάρχει μέρος στην ύφανσή του για ελεύθερη επιλογή ανεξάρτητης σκέψης και δραστηριότητας. Υπάρχει χώρος μόνο για μαριονέτες που ψηφίζουνε και πληρώνουνε φόρους.

Τα συμφέροντα τού κράτους και αυτά τού ατόμου διαφέρουνε θεμελιωδώς και είναι ανταγωνιστικά. Το κράτος και οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί που υποστηρίζει μπορούνε να υπάρχουνε μόνο διαμορφώνοντας το άτομο για τους συγκεκριμένους σκοπούς του• εκπαιδεύοντάς τον να σέβεται «το νόμο και τάξη», διδάσκοντάς τον υπακοή, υποταγή και αδιαμφισβήτητη πίστη στη σοφία και τη δικαιοσύνη τής κυβέρνησης• πάνω απ' όλα, την πιστή υπηρεσία και την πλήρη αυτοθυσία όταν το Κράτος το διατάζει, όπως στον πόλεμο. Το κράτος θέτει τον εαυτό του και τα συμφέροντά του πάνω ακόμα και από τις αξιώσεις τής θρησκείας και του Θεού. Τιμωρεί θρησκευτικούς ή συνειδησιακούς ενδοιασμούς τού ατόμου, επειδή δεν υπάρχει ατομικότητα χωρίς ελευθερία, και η ελευθερία είναι η μεγαλύτερη απειλή για την εξουσία.

Ο αγώνας τού ατόμου ενάντια σε αυτές τις τεράστιες αντιξοότητες είναι το πιο δύσκολο – πολύ συχνά επικίνδυνο για τη ζωή και μπορεί να οδηγήσει σε χαλάρωση – επειδή δεν είναι η αλήθεια ή το ψέμα που χρησιμεύουν ως κριτήρια για τις αντιπαλότητες που συναντά. Δεν είναι η εγκυρότητα ή η χρησιμότητα τής σκέψης του ή της δραστηριότητάς του που ξεσηκώνει εναντίον του τις δυνάμεις τού κράτους και της «κοινής γνώμης». Η δίωξη των καινοτόμων και των διαμαρτυρόμενων πάντοτε εμπνεόταν από το φόβο, εκ μέρους τής συνταγμένης εξουσίας, γιατί αμφισβητήθηκε το αλάθητό της και η δύναμή της υπονομεύτηκε.

Η αληθινή απελευθέρωση τού ανθρώπου, ατομική και συλλογική, έγκειται στη χειραφέτηση από την εξουσία και από την πίστη σε αυτήν. Όλοι η ανθρώπινη εξέλιξη ήταν ένας αγώνας προς αυτήν την κατεύθυνση και για αυτόν τον στόχο. Δεν είναι η εφεύρεση και η μηχανική που αποτελούν ανάπτυξη. Η ικανότητα να ταξιδεύει κανείς με ταχύτητα 100 μιλίων την ώρα δεν αποτελεί απόδειξη ότι είναι πολιτισμένος. Ο αληθινός πολιτισμός πρέπει να μετριέται από το άτομο, τη μονάδα όλης τής κοινωνικής ζωής• από την ατομικότητά του και την έκταση ελευθερίας στην οποία υπάρχει, να αναπτύσσεται και να επεκτείνεται ανεμπόδιστα από επεμβατική και καταναγκαστική εξουσία.

Κοινωνικά μιλώντας, το κριτήριο τού πολιτισμού και της κουλτούρας είναι ο βαθμός ελευθερίας και οικονομικών ευκαιριών που απολαμβάνει το άτομο• (ο βαθμός) κοινωνικής και διεθνούς ενότητας και συνεργασίας χωρίς περιορισμούς από ανθρωπογενείς νόμους και άλλα τεχνητά εμπόδια• λόγω τής απουσίας προνομιούχων καστών και από την πραγματικότητα τής ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας• εν ολίγοις, (από το βαθμό) της αληθινής χειραφέτησης τού ατόμου.

Ο πολιτικός απολυταρχισμός έχει καταργηθεί επειδή οι άνθρωποι έχουνε συνειδητοποιήσει. με την πάροδο τού χρόνου, ότι η απόλυτη εξουσία είναι κακή και καταστροφική. Αλλά το ίδιο ισχύει για κάθε εξουσία, είτε πρόκειται για την εξουσία των προνομίων είτε την οικονομική, του ιερέα, του πολιτικού ή της λεγόμενης δημοκρατίας. Η επίδρασή του στην ατομικότητα δεν επηρεάζεται από το συγκεκριμένο χαρακτήρα τού καταναγκασμού – είτε είναι τόσο μαύρος όσο ο φασισμός είτε τόσο κίτρινος όσο ο ναζισμός ή τόσο επιδεικτικά κόκκινος όσο ο μπολσεβικισμός. Είναι η δύναμη που διαφθείρει και υποβιβάζει και τον αφέντη και τον δούλο και δεν έχει καμία διαφορά ανεξάρτητα από το αν η εξουσία ασκείται από έναν αυταρχικό ηγέτη, από το κοινοβούλιο ή από τα Σοβιέτ. Πιο επιβλαβής από την εξουσία ενός δικτάτορα είναι η εξουσία μιας τάξης. Το πιο τρομερό: η τυραννία τής πλειοψηφίας.

Η μακρά πορεία τής ιστορίας έχει διδάξει στον άνθρωπο ότι η διαίρεση και η σύγκρουση σημαίνουνε θάνατο και ότι η ενότητα και η συνεργασία προωθούνε το σκοπό του: τον πολλαπλασιασμό τής δύναμής του και την προώθηση τής ευημερίας του. Το πνεύμα τής διακυβέρνησης ήτανε πάντα ενάντια στην κοινωνική εφαρμογή αυτού τού ζωτικού μαθήματος, εκτός από τις περιπτώσεις όπου εξυπηρετούσε το κράτος και βοηθούσε τα δικά του ιδιαίτερα συμφέροντα. Είναι αυτό το αντιπροοδευτικό και αντικοινωνικό πνεύμα τού κράτους και των προνομιούχων καστών πίσω από αυτό, το οποίο ήταν και είναι υπεύθυνο για τους πικρούς αγώνες μεταξύ των ανθρώπων. Το άτομο και οι ολοένα και μεγαλύτερες ομάδες ατόμων αρχίζουνε να βλέπουνε κάτω από την επιφάνεια τής καθιερωμένης τάξης πραγμάτων. Δεν είναι πλέον τόσο τυφλωμένοι όσο στο παρελθόν από τη λάμψη και τα στολίδια τής κρατικής ιδέας και των «ευλογιών» του «άκαμπτου ατομικισμού». Ο άνθρωπος αναζητά το ευρύτερο πεδίο εφαρμογής των ανθρώπινων σχέσεων που μόνο η απελευθέρωση μπορεί να δώσει. Γιατί η αληθινή ελευθερία δεν είναι απλά ένα κομμάτι χαρτί που ονομάζεται «σύνταγμα», «νόμιμο δικαίωμα» ή «νόμος». Δεν είναι μια αφαίρεση που προέρχεται από τη μη-πραγματικότητα που είναι γνωστή ως «το κράτος». Δεν είναι το αρνητικό πράγμα τού να είσαι ελεύθερος από κάτι, επειδή με τέτοια ελευθερία μπορεί να πεθάνεις από την πείνα. Η αληθινή ελευθερία, η ουσιαστική απελευθέρωση είναι κάτι θετικό: είναι η ελευθερία να κάνεις κάτι• είναι η ελευθερία να είσαι, να πράττεις• εν ολίγοις, η ελευθερία τής πραγματικής και ενεργού ευκαιρίας.

Αυτού τού είδους η ελευθερία δεν είναι δώρο: είναι το φυσικό δικαίωμα τού ανθρώπου, του κάθε ανθρώπου. Δεν μπορεί να δοθεί• δεν μπορεί να παραχωρηθεί από κανένα νόμο ή κυβέρνηση. Η ανάγκη για αυτό, η λαχτάρα για αυτό, είναι εγγενής στο άτομο. Η ανυπακοή σε κάθε μορφή καταναγκασμού είναι η ενστικτώδης έκφραση του. Η εξέγερση και η επανάσταση είναι λίγο πολύ η συνειδητή προσπάθεια για την επίτευξή του. Αυτές οι εκδηλώσεις, ατομικές και κοινωνικές, αποτελούνε θεμελιώδεις εκφράσεις των αξιών τού ανθρώπου. Ότι αυτές οι αξίες μπορούνε να καλλιεργηθούν, η κοινότητα πρέπει να το συνειδητοποιήσει καθώς και ότι η ατομικότητα είναι το μεγαλύτερο και το πιο διαρκές περιουσιακό στοιχείο, είναι η βάση.

Στη θρησκεία, όπως και στην πολιτική, οι άνθρωποι μιλάνε για αφηρημένες έννοιες και πιστεύουν ότι έχουνε να κάνουνε με πραγματικότητες. Αλλά όταν πρόκειται για την πραγματικότητα και το απτό, οι περισσότεροι άνθρωποι φαίνεται να χάνουνε την ουσιαστική επαφή με αυτήν. Μπορεί κάλλιστα να οφείλεται στο ότι η πραγματικότητα από μόνη της είναι πολύ ρεαλιστική, πολύ ψυχρή για να ενθουσιάσει την ανθρώπινη ψυχή. Μπορεί να διεγείρεται ο ενθουσιασμός της μόνον από πράγματα που προέρχονται πέρα από το κοινότοπο, από το ασυνήθιστο. Με άλλα λόγια, το Ιδανικό είναι η σπίθα που πυροδοτεί τη φαντασία και τις καρδιές των ανθρώπων. Χρειάζεται κάποιο ιδανικό για να ξυπνήσει τον άνθρωπο από την αδράνεια και τη μονότονη ύπαρξή του και να μετατρέψει τον άθλιο σκλάβο σε ηρωική μορφή.

Εδώ, φυσικά, έρχεται ο αντιτιθέμενος μαρξιστής που έχει ξεπεράσει τον ίδιο το Μαρξ. Για έναν τέτοιο, ο άνθρωπος είναι μόνο μια απλή μαριονέτα στα χέρια αυτού τού μεταφυσικού Παντοδύναμου που ονομάζεται οικονομικός ντετερμινισμός ή, πιο χυδαία, ταξική πάλη. Η θέληση τού ανθρώπου, ατομική και συλλογική, η ψυχική του ζωή και ο νοητικός του προσανατολισμός δεν μετράνε σχεδόν πουθενά για το μαρξιστή μας και δεν επηρεάζουνε την αντίληψή του για την ανθρώπινη ιστορία.

Κανένας έξυπνος μαθητής δεν θα αρνηθεί τη σημασία τού οικονομικού παράγοντα στην κοινωνική ανάπτυξη και εξέλιξη τής ανθρωπότητας. Αλλά μόνον ο στενόμυαλος και πεισματάρικος δογματισμός μπορεί να επιμένει παραμένοντας τυφλός απέναντι στο σημαντικό ρόλο που παίζει μια ιδέα όπως συλλαμβάνεται από τη φαντασία και τις φιλοδοξίες τού ατόμου.

Ήτανε μάταια και ανώφελη η προσπάθεια εξισορρόπησης τού ενός παράγοντα έναντι ενός άλλου στην ανθρώπινη εμπειρία. Κανένας μοναδικός παράγοντας στο σύνθετο τής ατομικής ή κοινωνικής συμπεριφοράς δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο παράγοντας τής αποφασιστικής ποιότητας. Γνωρίζουμε πολύ λίγα, και μπορεί να μην γνωρίσουμε ποτέ αρκετά, για το πώς η ανθρώπινη ψυχολογία ζυγίζει και μετράει τις σχετικές αξίες αυτού ή του άλλου παράγοντα που καθορίζουνε τη συμπεριφορά τού ανθρώπου. Η διαμόρφωση τέτοιων δογμάτων στους κοινωνικούς συνειρμούς δεν είναι τίποτα λιγότερο από μισαλλοδοξία• ωστόσο, ίσως, έχει τη δική της αξία, γιατί η ίδια η προσπάθεια να γίνει αυτό θα αποδείξει την επιμονή τού ανθρώπου και θα διαψεύδει τους μαρξιστές.

Ευτυχώς, ακόμη και ορισμένοι μαρξιστές αρχίζουνε να βλέπουν ότι δεν είναι όλα καλά με το μαρξιστικό δόγμα. Άλλωστε, ο Μαρξ ήταν άνθρωπος – και μάλιστα ανθρώπινος – επομένως σε καμία περίπτωση αλάθητος. Η πρακτική εφαρμογή τού οικονομικού ντετερμινισμού στη Ρωσία βοηθά να καθαρίσει το μυαλό των περισσότερων ευφυών μαρξιστών. Αυτό μπορεί να φανεί στην μετεκτίμηση των μαρξιστικών αξιών που εξελίσσονται στις σοσιαλιστικές, ακόμη και κομμουνιστικές τάξεις σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες. Συνειδητοποιούνε σιγά-σιγά ότι η θεωρία τους έχει παραβλέψει το ανθρώπινο στοιχείο, τον Άνθρωπο, όπως μια σοσιαλιστική εφημερίδα το έθεσε. Όσο σημαντικός κι αν είναι ο οικονομικός παράγοντας, δεν είναι αρκετός. Η αναζωογόνηση τής ανθρωπότητας χρειάζεται την έμπνευση και την ενεργητική δύναμη ενός ιδανικού.

Ένα τέτοιο ιδανικό βλέπω στον Αναρχισμό. Βέβαια, όχι στις λαϊκές ψεύτικες παραστάσεις τού Αναρχισμού που διαδίδονται από τους πιστούς τού κράτους και της εξουσίας. Εννοώ τη φιλοσοφία μιας νέας κοινωνικής τάξης που θα βασίζεται στις ενέργειες τού απελευθερωμένου ατόμου και τις ελεύθερες συνεργασίες μεταξύ ελεύθερων ατόμων.

Από όλες τις κοινωνικές θεωρίες, μόνον ο Αναρχισμός διακηρύσσει ακλόνητα ότι η κοινωνία υπάρχει για τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος για την κοινωνία. Ο μόνος θεμιτός σκοπός τής κοινωνίας είναι να εξυπηρετεί τις ανάγκες και να προωθεί τις επιδιώξεις τού ατόμου. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή της και να αποτελέσει βοήθημα για την πρόοδο και τον πολιτισμό.

Τα πολιτικά κόμματα και οι άντρες που αγωνίζονται άγρια για την εξουσία θα με περιφρονήσουνε θεωρώντας με απελπιστικά εκτός κλίματος τής εποχής μας. Παραδέχομαι με χαρά την κατηγόρια. Βρίσκω παρηγοριά στη βεβαιότητα ότι η υστερία τους στερείται μακροχρόνιας ποιότητας. Το ωσαννά τους είναι πρόσκαιρο.

Η λαχτάρα τού ανθρώπου για απελευθέρωση από κάθε εξουσία και δύναμη δεν θα κατευναστεί ποτέ από το άτεχνο τραγούδι τους. Η αναζήτηση τού ανθρώπου για ελευθερία από κάθε δεσμά είναι αιώνια. Έτσι πρέπει και θα συνεχιστεί.

Πηγή πρωτότυπου στα αγγλικά: gutenberg.org.

The Individual, Society and the State [Emma Goldman] - Μέρος Ι

ΤΟ ΑΤΟΜΟ, Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ

Τα μυαλά των ανθρώπων βρίσκονται σε σύγχυση, γιατί τα ίδια τα θεμέλια τού πολιτισμού μας φαίνεται πως κλονίζονται. Οι άνθρωποι χάνουνε την πίστη τους στους υπάρχοντες θεσμούς και οι πιο έξυπνοι συνειδητοποιούν ότι το καπιταλιστικό βιομηχανικό σύστημα ακυρώνει τον ίδιο τον σκοπό τον οποίο υποτίθεται ότι εξυπηρετεί.

Ο κόσμος δεν βρίσκει διέξοδο. Ο κοινοβουλευτισμός και η δημοκρατία είναι σε παρακμή. Η σωτηρία αναζητείται στον φασισμό και σε άλλες μορφές «ισχυρών» συστημάτων διακυβέρνησης.

Η πάλη των αντίθετων ιδεών, που συμβαίνει τώρα στον κόσμο, περιλαμβάνει κοινωνικά προβλήματα τα οποία απαιτούν επειγόντως λύση. Η ευημερία τού ατόμου και η μοίρα τής ανθρώπινης κοινωνίας εξαρτάται από τη σωστή απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα. Η κρίση, η ανεργία, ο πόλεμος, ο αφοπλισμός, οι διεθνείς σχέσεις κ.λπ., είναι μεταξύ αυτών των προβλημάτων.

Το κράτος, η κυβέρνηση με τις λειτουργίες και τις εξουσίες της, είναι τώρα θέμα ζωτικού ενδιαφέροντος για τον κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο. Οι πολιτικές εξελίξεις σε όλες τις πολιτισμένες χώρες έχουνε φέρει τέτοια ερωτήματα στο μυαλό τους. Πρέπει να έχουμε μια ισχυρή κυβέρνηση; Πρέπει η κοινοβουλευτική δημοκρατία με εκλεγμένη κυβέρνηση να προτιμάται ή μήπως ο φασισμός τού ενός ή του άλλου είδους: η δικτατορία – μοναρχική, αστική ή προλεταριακή – να είναι η λύση για τα δεινά και τις δυσκολίες που ταλανίζουν την κοινωνία σήμερα;

Με άλλα λόγια, θα θεραπεύσουμε τα κακά τής δημοκρατίας με περισσότερη δημοκρατία; ή μήπως θα κόψουμε τον Γόρδιο δεσμό της λαϊκής διακυβέρνησης με το σπαθί τής δικτατορίας;

Η απάντησή μου δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Είμαι κατά τής δικτατορίας και του φασισμού ενώ αντιτίθεμαι και στα κοινοβουλευτικά καθεστώτα, τα λεγόμενα πολιτικές δημοκρατίες.

Ο ναζισμός έχει δικαίως χαρακτηριστεί ως επίθεση στον πολιτισμό. Ο χαρακτηρισμός εφαρμόζεται με την ίδια ισχύ σε κάθε μορφή δικτατορίας﮲ πράγματι, σε κάθε είδους καταστολή και καταναγκαστική εξουσία. Τι είναι πολιτισμός με την αληθινή έννοια; Κάθε πρόοδος ήταν ουσιαστικά μια διεύρυνση των ελευθεριών τού ατόμου με αντίστοιχη μείωση τής εξουσίας την οποία ασκούσανε πάνω του εξωτερικές δυνάμεις. Αυτό ισχύει τόσο στη φυσική όσο και την πολιτική και οικονομική ζωή. Στο φυσικό κόσμο ο άνθρωπος έχει προοδεύσει στο βαθμό που έχει υποτάξει τις δυνάμεις τής φύσης και τις έχει κάνει χρήσιμες για τον εαυτό του. Ο πρωτόγονος άνθρωπος έκανε ένα βήμα στο δρόμο τής προόδου όταν για πρώτη φορά παρήγαγε φωτιά κι έτσι θριάμβευσε πάνω στο σκοτάδι, όταν αλυσόδεσε τον άνεμο ή αξιοποίησε το νερό.

Ποιος ήταν ο ρόλος τής εξουσίας ή της κυβέρνησης στην ανθρώπινη προσπάθεια για βελτίωση, στην εφεύρεση και την ανακάλυψη; Απολύτως κανένας, ή τουλάχιστον κανένας που να ήτανε χρήσιμος. Πάντοτε το άτομο ήταν αυτό που πραγματοποιούσε το κάθε θαύμα στον τομέα τής προόδου, συνήθως δε παρά τις απαγορεύσεις, διώξεις και παρεμβάσεις από την εξουσία, ανθρώπινη και θεϊκή.

Ομοίως, στον πολιτικό τομέα, ο δρόμος τής προόδου βρισκότανε στην προσπάθεια απομάκρυνσης όλο και περισσότερο από την εξουσία τού αρχηγού τής φυλής ή του πατριάρχη, του πρίγκιπα και βασιλιά, της κυβέρνησης, του κράτους. Στα οικονομικά, η πρόοδος έχει οδηγήσει σε μεγαλύτερη ευημερία ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπων. Στα πολιτισμικά, έχει σημάνει το αποτέλεσμα όλων των άλλων επιτευγμάτων: μεγαλύτερη ανεξαρτησία, πολιτική, πνευματική και ψυχική. Από αυτή την οπτική γωνία, τα προβλήματα τής σχέσης τού ανθρώπου με το κράτος αποκτούνε μια εντελώς διαφορετική σημασία. Δεν πρόκειται πλέον για προβληματισμό αν η δικτατορία είναι προτιμότερη από τη δημοκρατία ή ο ιταλικός φασισμός είναι ανώτερος από το χιτλερισμό. Ένα μεγαλύτερο και πολύ πιο ζωτικό ερώτημα τίθεται από μόνο του: Είναι η πολιτική διακυβέρνηση, είναι το κράτος, ωφέλιμη για την ανθρωπότητα, και πώς επηρεάζει το άτομο στο κοινωνικό πλαίσιο των πραγμάτων;

Το άτομο είναι η αληθινή πραγματικότητα στη ζωή. Ένας κόσμος από μόνος του, δεν υπάρχει για το κράτος ούτε για την αφαίρεση που ονομάζεται «κοινωνία» ούτε το «έθνος», το οποίο είναι μόνο μια συλλογή ατόμων. Ο άνθρωπος, το άτομο, ήτανε πάντα, και αναγκαστικά είναι, η μοναδική πηγή και κινητήρια δύναμη τής εξέλιξης και της προόδου. Ο πολιτισμός υπήρξε ένας συνεχής αγώνας τού ατόμου ή ομάδων ατόμων ενάντια στο κράτος και ακόμη και ενάντια στην «κοινωνία», δηλαδή ενάντια στην υποταγμένη και υπνωτισμένη από το κράτος και τη λατρεία τού κράτους πλειοψηφία. Οι μεγαλύτερες μάχες έχουνε δοθεί ενάντια στα ανθρωπογενή εμπόδια και τα τεχνητά μειονεκτήματα που του επιβληθήκανε για να παραλύσουνε την ανάπτυξή του και την εξέλιξή του. Η ανθρώπινη σκέψη από πάντα υπόκειται στις στρεβλώσεις από την παράδοση και τα έθιμα και τα διεστραμμένα εκπαιδευτικά ψέματα προς όφελος εκείνων που κατέχουνε την εξουσία και απολαμβάνουνε προνόμια. Με άλλα λόγια, από το κράτος και τις άρχουσες τάξεις. Αυτή η συνεχής και αδιάκοπη σύγκρουση αποτελεί την ιστορία τής ανθρωπότητας.

Η ατομικότητα μπορεί να περιγραφεί ως η συνειδητοποίηση τού ατόμου ως αυτό που είναι και πώς ζει. Είναι εγγενές σε κάθε άνθρωπο και είναι κάτι που σχετίζεται με την ανάπτυξη. Το κράτος και οι κοινωνικοί θεσμοί έρχονται και παρέρχονται, αλλά η ατομικότητα παραμένει και επιμένει. Η ίδια η ουσία τής ατομικότητας είναι έκφραση• το αίσθημα αξιοπρέπειας και ανεξαρτησίας είναι το έδαφος μες στο οποίο ευδοκιμεί. Η ατομικότητα δεν είναι το απρόσωπο και μηχανιστικό πράγμα που το κράτος αντιμετωπίζει ως «άτομο». Το άτομο δεν είναι απλά το αποτέλεσμα τής κληρονομικότητας και του περιβάλλοντος, της αιτίας και του αποτελέσματος. Είναι αυτά και πολύ-πολύ περισσότερα. Ο ζωντανός άνθρωπος δεν μπορεί να οριστεί• είναι η πηγή όλης τής ζωής και όλων των αξιών• δεν είναι μέρος αυτού ή εκείνου• είναι ένα σύνολο, ένα ατομικό σύνολο, ένα αναπτυσσόμενο, μεταβαλλόμενο, αλλά πάντα σταθερό σύνολο.

Η ατομικότητα δεν πρέπει να συγχέεται με τις διάφορες ιδέες και έννοιες τού ατομικισμού• πολύ λιγότερο δε με αυτόν τον «άκαμπτο ατομικισμό» που είναι μόνο μια συγκαλυμμένη προσπάθεια καταστολής και συντριβής τού ατόμου και της ατομικότητας. Ο λεγόμενος ατομικισμός είναι η κοινωνική και οικονομική laissez faire εκμετάλλευση των μαζών από τις ανώτερες οικονομικά τάξεις μέσω νομικών τεχνασμάτων, πνευματικής υποβάθμισης και συστηματικής κατήχησης τού δουλοπρεπούς πνεύματος, η οποία διαδικασία είναι γνωστή ως «εκπαίδευση». Αυτός ο διεφθαρμένος και ο διεστραμμένος «ατομικισμός» είναι ο ζουρλομανδύας τής ατομικότητας. Έχει μετατρέψει τη ζωή σε μια εκφυλισμένη φυλή με σκοπό την αδυναμία εμβάθυνσης, την υποταγή, το κοινωνικό κύρος και την υπεροχή. Η υψηλότερη σοφία του είναι η ακραία ιδιοτέλεια, η πλήρης αδιαφορία για τον άλλο.

Αυτός ο «άκαμπτος ατομικισμός» έχει αναπόφευκτα οδηγήσει στη μεγαλύτερη σύγχρονη δουλεία και στις πιο απάνθρωπες ταξικές διακρίσεις, που έχουν οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους στις ουρές των συσσιτίων. Ο «άκαμπτος ατομικισμός» έχει σκοπό όλος ο «ατομικισμός» να εργάζεται για τους αφέντες, ενώ ο λαός θα είναι στρατολογημένος σε μια κάστα σκλάβων για να υπηρετεί μια χούφτα ιδιοτελείς «υπερανθρώπους». Η Αμερική είναι ίσως η καλύτερη εκπρόσωπος αυτού τού είδους ατομικισμού, στο όνομα τού οποίου η πολιτική τυραννία και η κοινωνική καταπίεση υπερασπίζονται και θεωρούνται αρετές• ενώ κάθε φιλοδοξία και προσπάθεια τού ανθρώπου να αποκτήσει ελευθερία και κοινωνική ευκαιρία να ζήσει καταγγέλλεται ως «αντιαμερικανική» και κακό στο όνομα τού ίδιου τού ατομικισμού.

Υπήρχε μια εποχή που το κράτος ήταν άγνωστο. Στη φυσική του κατάσταση ο άνθρωπος υπήρχε χωρίς κράτος ή οργανωμένη κυβέρνηση. Οι άνθρωποι ζούσανε σε οικογένειες σε μικρές κοινότητες. Οργώνανε το έδαφος και ασκούσανε τις τέχνες και τις χειροτεχνίες. Το άτομο, και αργότερα η οικογένεια, ήταν η μονάδα κοινωνικής ζωής όπου ο καθένας ήταν ελεύθερος και ίσος με τον διπλανό του. Η ανθρώπινη κοινωνία τότε δεν ήτανε κράτος αλλά ένωση• μια εθελοντική ένωση για αμοιβαία προστασία και όφελος. Οι πρεσβύτεροι και τα άλλα έμπειρα μέλη ήταν οι οδηγοί και οι σύμβουλοι τού λαού. Αυτοί βοηθούσανε στη διαχείριση των υποθέσεων τής ζωής, όχι στο πώς θα κυβερνούνε και θα κυριαρχούνε πάνω στα άτομα.

Η πολιτική διακυβέρνηση και το κράτος ήτανε μια πολύ μεταγενέστερη εξέλιξη, που πηγάζει από την επιθυμία τού ισχυρότερου να εκμεταλλευτεί τον πιο αδύναμο, των λίγων εναντίον των πολλών. Το κράτος, εκκλησιαστικό και κοσμικό, χρησίμευε να δοθεί μια εντύπωση νομιμότητας και δικαίου στο λάθος που γινόταν από λίγους σε βάρος των πολλών. Αυτή η φαινομενική ορθότητα ήταν απαραίτητη για να κυβερνηθεί ευκολότερα ο λαός, επειδή καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη συγκατάθεση τού λαού, συγκατάθεση ανοιχτή, σιωπηρή ή υποτιθέμενη. Συνταγματισμός και δημοκρατία είναι οι σύγχρονες μορφές αυτής τής υποτιθέμενης συναίνεσης• μια συναίνεση που εμβολιάζεται και κατηχείται από αυτό που ονομάζεται «εκπαίδευση», στο σπίτι, στην εκκλησία και σε κάθε άλλη φάση τής ζωής.

Αυτή η συναίνεση είναι η πίστη στην εξουσία και στην αναγκαιότητά της. Βάση της είναι το δόγμα ότι ο άνθρωπος είναι κακός, μοχθηρός και τελείως ανίκανος να ξέρει τι είναι καλό γι' αυτόν. Πάνω σε όλο αυτό είναι χτισμένα η διακυβέρνηση και η καταπίεση. Ο Θεός και το κράτος υπάρχουνε και υποστηρίζονται από αυτό το δόγμα.

Ωστόσο, το κράτος δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα όνομα, μια αφαίρεση όπως και άλλες παρόμοιες αντιλήψεις: έθνος, φυλή, ανθρωπότητα – δεν έχει οργανική πραγματικότητα. Το να αποκαλείς το κράτος οργανισμό δείχνει μια αρρωστημένη τάση να το κάνεις ένα φετίχ με λέξεις.

Το κράτος είναι ένας όρος που περιγράφει το νομοθετικό και διοικητικό μηχανισμό με τον οποίο διεξάγονται ορισμένες υποθέσεις που αφορούνε το λαό και μάλιστα άσχημα. Δεν υπάρχει τίποτα ιερό, άγιο ή μυστηριώδες σε αυτό. Το κράτος δεν έχει περισσότερη συνείδηση ή ηθική αποστολή από μια εμπορική εταιρεία για το πώς γίνονται οι εργασίες σε ένα ανθρακωρυχείο ή πώς λειτουργεί ένας σιδηρόδρομος.

Το κράτος δεν έχει υπάρξει παλαιότερα από τους θεούς και τους διαβόλους. Γεννήθηκαν αμοιβαία και η δημιουργία τού ανθρώπου, του ατόμου, είναι η μόνη πραγματικότητα για τον άνθρωπο. Το κράτος δεν είναι παρά η σκιά τού ανθρώπου, η σκιά από την αδιαφάνεια από την άγνοια και το φόβο του.

Η ζωή αρχίζει και τελειώνει με τον άνθρωπο, το άτομο. Χωρίς αυτόν δεν υπάρχει φυλή, ούτε ανθρωπότητα, ούτε κράτος. Ούτε καν η «κοινωνία» είναι δυνατή χωρίς τον άνθρωπο. Είναι η ατομικότητα που ζει, αναπνέει και υποφέρει. Η ανάπτυξη του, η πρόοδός του, είναι ένας συνεχής αγώνας ενάντια στα φετίχ των δικών του δημιουργημάτων και ιδιαίτερα εναντίον τού «κράτους».

Παλαιότερα η θρησκευτική εξουσία διαμόρφωνε την πολιτική ζωή κατ' εικόνα τής Εκκλησίας. Η εξουσία τού Κράτους, τα «δικαιώματα» των ηγεμόνων ήρθαν από ψηλά• η δύναμη, όπως και η πίστη, ήταν θεϊκή. Φιλόσοφοι έχουνε γράψει χοντρούς τόμους για να αποδείξουνε την ιερότητα τού κράτους• κάποιοι μάλιστα το έχουνε ντύσει με αλάθητο και με θεϊκά χαρακτηριστικά. Κάποιοι μάλιστα έχουνε πείσει εαυτούς στην παράλογη ιδέα πως το κράτος είναι «υπεράνθρωπο», η υπέρτατη πραγματικότητα, «το απόλυτο».

Η έρευνα καταδικαζόταν ως βλασφημία. Η δουλεία ήταν η ύψιστη αρετή. Με τέτοιους κανόνες και εκπαίδευση και ορισμένα πράγματα αρχίσανε να θεωρούνται αυτονόητα, ως ιερά λόγω τής αλήθειας τους, αλλά λόγω τής συνεχούς και επίμονης επανάληψης.

Όλη η πρόοδος (που έχει επιτευχθεί) ήταν ουσιαστικά το ξεσκέπασμα τής «θεότητας» και του «μυστηρίου», της υποτιθέμενης ιερής, αιώνιας «αλήθειας»• υπήρξε μια σταδιακή εξάλειψη τού αφηρημένου και η αντικατάσταση του από το πραγματικό, το συγκεκριμένο. Εν ολίγοις, από τα γεγονότα ενάντια στη φαντασία, από τη γνώση ενάντια στην άγνοια, από το φως ενάντια στο σκοτάδι.

Αυτή η αργή και επίπονη απελευθέρωση τού ατόμου δεν επιτεύχθηκε με τη βοήθεια τού κράτους. Αντίθετα, έγινε με συνεχείς συγκρούσεις, με αγώνες ζωής και θανάτου με το κράτος, όπου ακόμα και το μικρότερο βήμα ανεξαρτησίας και ελευθερίας έχει κερδηθεί. Έχει κοστίσει στην ανθρωπότητα πολύ χρόνο και αίμα για να εξασφαλίσει τα λίγα που έχει κερδίσει μέχρι στιγμής από βασιλιάδες, τσάρους και κυβερνήσεις.

Η μεγάλη ηρωική μορφή εκείνου τού μακρινού Γολγοθά ήταν ο Άνθρωπος. Πάντα ήτανε το άτομο, συχνά μόνο και ατάραχο, άλλες φορές σε ενότητες και συνεργασίες με άλλους τού είδους του, που έχουν αγωνιστεί και έχουνε χύσει αίμα στη μακραίωνη μάχη ενάντια στην καταπίεση και την καταστολή, ενάντια στις δυνάμεις που τον υποδουλώνουνε και τον υποβιβάζουν.

Περισσότερο από αυτό και πιο σημαντικό: Ήταν ο άνθρωπος, το άτομο, η ψυχή τού οποίου επαναστάτησε πρώτα ενάντια στην αδικία και την υποβάθμιση• ήταν η ατομικότητα που πρώτη συνέλαβε την ιδέα τής αντίστασης στις συνθήκες κάτω από τις οποίες το άτομο ενοχλούταν. Με λίγα λόγια, είναι πάντα το άτομο που είναι ο γονέας τής απελευθερωτικής σκέψης καθώς και της πράξης.

Αυτό δεν αναφέρεται μόνο στους πολιτικούς αγώνες, αλλά σε ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης ζωής και προσπάθειας, σε όλες τις εποχές και μήκη και πλάτη τής γης. Ήτανε πάντα το άτομο, ο άνθρωπος με το δυνατό μυαλό και θέληση για ελευθερία, που άνοιξε το δρόμο για κάθε ανθρώπινη πρόοδο, για κάθε βήμα για ένα πιο ελεύθερο και καλύτερο κόσμο• στην επιστήμη, τη φιλοσοφία και την τέχνη, καθώς και στη βιομηχανία, η ιδιοφυΐα τού οποίου ανέβηκε στα ύψη, συλλαμβάνοντας το «αδύνατο», οραματιζόμενος την πραγματοποίησή  του και εμφυσώντας στους άλλους τον ενθουσιασμό του για να δουλέψουνε και προσπαθήσουνε γι' αυτό. Κοινωνικά μιλώντας, ήταν πάντα ο προφήτης, ο μάντης, ο ιδεαλιστής, που ονειρευόταν έναν κόσμο πιο κοντά στην επιθυμία τής καρδιάς του και που χρησίμευε ως φάρος στο δρόμο για μεγαλύτερα επιτεύγματα.

Το κράτος, κάθε κυβέρνηση, ανεξάρτητα από τη μορφή του, το χαρακτήρα ή το χρώμα του – είτε πρόκειται για απολυταρχικό ή συνταγματικό, μοναρχία ή δημοκρατία, φασιστικό, ναζιστικό ή μπολσεβικικό – είναι από τη φύση του συντηρητικό, στατικό, μισαλλόδοξο απέναντι στην αλλαγή και αντιτίθενται σε αυτήν. Όποιες αλλαγές κι αν υποστεί αυτές είναι πάντα το αποτέλεσμα τής πίεσης που ασκείται πάνω του, πίεσης αρκετά ισχυρής ώστε να αναγκάσει τις κυρίαρχες δυνάμεις να υποτάσσονται ειρηνικά ή με άλλο τρόπο, ήτοι  με επανάσταση. Επιπλέον, λόγω τού εγγενούς συντηρητισμού μιας κυβέρνησης, της εξουσίας οποιουδήποτε είδους, αυτή αναπόφευκτα γίνεται αντιδραστική. Για δύο λόγους: πρώτον, επειδή είναι στη φύση μιας κυβέρνησης όχι μόνο για να διατηρήσει την εξουσία που έχει, αλλά και για να την ενισχύσει, να τη διευρύνει και να τη διαιωνίσει σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Όσο ισχυρότερη είναι η εξουσία, τόσο μεγαλύτερο είναι το κράτος και η δύναμή του, τόσο λιγότερο μπορεί να ανεχθεί μια παρόμοια αρχή ή πολιτική δύναμη παράλληλα με την ίδια. Η ψυχολογία μιας κυβέρνησης απαιτεί η επιρροή και το κύρος της να αυξάνονται συνεχώς, εντός και εκτός συνόρων, και εκμεταλλεύεται κάθε ευκαιρία να το κάνει. Αυτή η τάση υποκινείται από τα οικονομικά και τα εμπορικά συμφέροντα πίσω από την κυβέρνηση, τα οποία εκπροσωπούνται και εξυπηρετούνται από αυτή. Ο θεμελιώδης λόγος ύπαρξης κάθε κυβέρνησης στον οποίο, παρεμπιπτόντως, οι ιστορικοί των παλαιότερων ημερών κλείνανε σκόπιμα τα μάτια τους, έχει γίνει πλέον τόσο προφανής για να αγνοείται από τους καθηγητές.

./..

Εδώ το 2ο Μέρος.

Πατρίδα [Τάσος Λειβαδίτης]

Πατρίδα

είσαι γεννημένη από χωριάτες

από φαρδιές σκληρές κοιλιές γυναικών

από τις ροζιασμένες φούχτες των σκαφτιάδων.

Είσαι γεννημένη μέσ’ από φωτιές, από κραυγές κ’ αίματα

απ’ αυτούς που πέσανε για σένα, χιλιάδες και χιλιάδες

και χάθηκαν για πάντα κάτω απ’ το χώμα σου.

Όταν ο περαστικός ξυλοκόπος κάθεται σε μια πέτρα

στην άκρη του δρόμου, την ώρα που βραδιάζει

δεν είναι μονάχος.

Ακούει κάτω απ’ το χώμα του δρόμου να τον φωνάζει το αίμα σου.

Πατρίδα, είσαι γεννημένη απ’ τους πεθαμένους.

Τρία haiku τού Nick Virgilio

alone on the road 

in the wake of the hearse 

dust on my shoes

μόνος στο δρόμο 

– μπροστά μια νεκροφόρα –

γεμάτος σκόνη

the blind musician 

extending an old tin cup 

collects a snowflake

τυφλός μουσικός

στο κύπελλο μπροστά του

χιονονιφάδες

the junkyard dog

in the shadow of the shack:

the heat

το μαντρόσκυλο

στον ίσκιο τής καλύβας:

βράζει ο τόπος 

Πηγή πρωτότυπων (ενδεικτικά): terebess.hu. 

Για το σπουδαίο αμερικάνο ποιητή haiku και ραδιοφωνικό παρουσιαστή, Nick Virgilio: haikupedia.org.  

Ukaleq [Greenland’s Eskimos]

Ο Ukaleq, λένε οι άντρες, ήταν ένας δυνατός άντρας. Κάθε φορά που άκουγε νέα για θηράματα, ακόμα κι αν επρόκειτο για μια μεγάλη αρκούδα, το μόνο που έκανε ήτανε να βγει να την κυνηγήσει, και ποτέ δεν αποτύγχανε να τη σκοτώσει.

Με το που ήρθε ο χειμώνας και ο πάγος έγινε σκληρός, οι άντρες αρχίσανε να βγαίνουνε για να κυνηγήσουν αρκούδες στον πάγο. Μια μέρα εμφανίστηκε μια μεγάλη αρκούδα. Ο Ukaleq ξεκίνησε να την κυνηγάει, αλλά σύντομα διαπίστωσε ότι δεν ήταν εύκολο να τη σκοτώσει.

Μόλις η αρκούδα είδε τον Ukaleq άρχισε να τον καταδιώκει. Ο Ukaleq τράπηκε σε φυγή, αλλά κάποτε κουράστηκε. Έτσι, κατάφερνε να την τραυματίζει, να της ξεφεύγει για λίγο, αλλά αυτή πάλι τον έφτανε μέχρι που τελικά τραυματίστηκε σοβαρά και αυτός και η αρκούδα και πέσανε αμφότεροι ταυτόχρονα νεκροί.

Τώρα, μόλις οι σύντροφοί του ήρθανε να δούνε την αρκούδα, τα δόντια της αρχίσανε να ψιθυρίζουνε και τότε κατάλαβαν ότι ο Ukaleq είχε σκοτωθεί από μια Μαγική Αρκούδα. Και επειδή δεν μπορούσανε να τη βοηθήσουν, πήρανε το νεκρό άντρα μαζί τους στο χωριό. Και τότε η μητέρα του είπε: «Ξαπλώστε τον στη μέση τού πατώματος με ένα κομμάτι δέρμα από κάτω του.» Είχε κρατήσει το ρούχο που φορούσε όταν ήτανε μικρό παιδί και τώρα, που ήτανε νεκρός, το έβαλε στην τσάντα μεταφοράς της και πήγε με αυτό στο μαγειρείο στο διάδρομο. Και όταν έφτασε εκεί, είπε: «Για πέντε μέρες ούτε θα φάω ούτε θα πιω».

Έπειτα άρχισε να χαϊδεύει το ρούχο, μες την τσάντα, για να ησυχάσει σα να ήτανε παιδί και συνέχισε έτσι μέχρι που τελικά, το ρούχο, άρχισε να κινείται μες στην τσάντα και ακριβώς τη στιγμή που άρχισε να κινείται, βγήκανε μερικοί έξω από το σπίτι λέγοντας: «Ο Ukaleq αρχίζει να σαλεύει».

Αυτή συνέχισε έτσι και τελικά αυτό που είχε μες την τσάντα της άρχισε να προσπαθεί να βγει έξω. Και τότε ήρθε ένας από το σπίτι και είπε: «Ο Ukaleq άρχισε να αναπνέει και να σηκώνεται».

Δεν πρόλαβε να σώσει τα λόγια του και αυτό που ήτανε στην τσάντα πετάχτηκε έξω, κάνοντας όλο το σπίτι να τρέμει. Τότε έστησαν ένα κρεβάτι, για τον Ukaleq, στον πάγκο υποδοχής, στρώνοντας δέρματα πάνω στον πάγκο και τον τοποθετήσανε πάνω του καθιστό. Και αφού περάσανε πέντε μέρες, και μάλιστα χωρίς να φάει ή να πιει, συνήλθε και άρχισε πάλι να βγαίνει για κυνήγι.

Κατόπιν ήρθε ο χειμώνας και το πολύ κρύο και ο πάγος απλώθηκε πάνω από τη θάλασσα και όταν την κάλυψε καλά αρχίσανε να κάνουνε πνευματικές επικλήσεις. Τα χωριά ήτανε κοντά το ένα στο άλλο και όλοι πηγαίνανε να επισκεφτούν όλα τ’ άλλα χωριά.

Τελικά ο Ukaleq ξεκίνησε με την οικογένειά του για ένα κοντινό χωριό, όπου θα γινότανε μια μεγάλη πνευματική επίκληση. Το σπίτι όπου θα γινόταν ήτανε πολύ μεγάλο και είχε τρία παράθυρα. Και όμως είχε γεμίσει από τον κόσμο που είχε μαζευτεί.

Στο μέσο τής τελετής, της πνευματικής επίκλησης, μια ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία καθότανε σταυροπόδι πάνω στο παγκάκι, γύρισε προς τους άλλους και είπε: «Ακούσαμε πως το περασμένο φθινόπωρο ο Ukaleq είχε σκοτωθεί από μια Μαγική Αρκούδα». Αμέσως, με το που είπε αυτά τα λόγια, ένας ηλικιωμένος άντρας χωρίς σύζυγο γύρισε προς το μέρος της και είπε: «Μήπως ήτανε τυχαίο ότι η Μαγική Αρκούδα που τον σκότωσε ήτανε δική σου;»

Τότε, η ηλικιωμένη γυναίκα γύρισε προς τους άλλους και είπε: «Δική μου; Μα πού θα μπορούσα να έχω κρυμμένο ένα τέτοιο πράγμα;»

Αλλά αφού το είπε αυτό, δεν κουνήθηκε ξανά. Ξέχασε ακόμη και να αναπνεύσει, από ντροπή που την είχε ανακαλύψει και την ξεμπρόστιασε ο άντρας χωρίς σύζυγο, και έτσι πέθανε επί τόπου.

Μετά από αυτό, η Ukaleq επέστρεψε σπίτι του και δεν ξαναβγήκε ποτέ για κυνήγι αρκούδων.

Εδώ τελειώνει αυτή η ιστορία.

UKALEQ 

Ukaleq, men say, was a strong man. Whenever he heard news of game, even if it were a great bear, he had only to go out after it, and he never failed to kill it. 

Once the winter came, and the ice grew firm, and then men began to go out hunting bears on the ice. One day there was a big bear. Ukaleq set off in chase, but he soon found that it was not to be easily brought down. 

The bear sighted Ukaleq, and turned to pursue him. Ukaleq fled, but grew tired at length. Now and again he managed to wound the beast, but was killed himself at last, and at the same time the bear fell down dead. 

Now when his comrades came to look at the bear, its teeth began to whisper, and then they knew that Ukaleq had been killed by a Magic Bear. [7] And as there was no help for it, they took the dead man home with them. And then his mother said: "Lay him in the middle of the floor with a skin beneath him." She had kept the dress he had worn as a little child, and now that he was dead, she put it in her carrying bag, and went out with it to the cooking place in the passage. And when she got there, she said: "For five days I will neither eat nor drink." 

Then she began hushing the dress in the bag as if it were a child, and kept on hushing it until at last it began to move in the bag, and just as it had commenced to move, there came some out from the house and said: "Ukaleq is beginning to quiver." 

But she kept on hushing and hushing, and at last that which she had in the bag began trying to crawl out. But then there came one from the house and said: "Ukaleq has begun to breathe; he is sitting up." 

Hardly was this said when that which was in the bag sprang out, making the whole house shake. Then they made up a bed for Ukaleq on the side bench, and placed skins under him and made him sit up. And after five days had passed, and that without eating or drinking, he came to himself again, and commenced to go out hunting once more. 

Then the winter came, and the winter was there, and the ice was over the sea, and when the ice had formed, they began to make spirit callings. The villages were close together, and all went visiting in other villages. 

And at last Ukaleq set out with his family to a village near by, where there was to be a big spirit calling. The house where it was to be held was so big that there were three windows in it, and yet it was crowded with folk. 

In the middle of the spirit calling, there was an old woman who was sitting cross-legged up on the bench, and she turned round towards the others and said: "We heard last autumn that Ukaleq had been killed by a Magic Bear." Hardly had she said those words when an old wifeless man turned towards her and said: "Was it by any chance your Magic Bear that killed him?" 

Then the old woman turned towards the others and said: "Mine? Now where could I have kept such a thing?" 

But after saying that she did not move. She even forgot to breathe, for shame at having been discovered by the wifeless man, and so she died on the spot. 

After that Ukaleq went home, and never went out hunting bears again. 

Here ends this story.

Πηγή: gutenberg.org. 

[στο Ορθολίθι Τροιζηνίας, 21.03.2026]

Προτού την παρουσίαση των εικόνων από τη διαδρομή την οποία ακολούθησα στον ορεινό όγκο Ορθολίθι, που στην ουσία πρόκειται για ένα μεγάλων διαστάσεων «Ασβεστολιθικό Λέπι», θεωρώ απαραίτητο να αναφερθούνε λίγα πράγματα για την Αργολίδα από άποψης γεωγραφίας (βλέπε και τον πρώτο χάρτη από το Google earth, που ακολουθεί).

Αφήνοντας εκτός τούς διοικητικούς διαχωρισμούς (σ.σ. το όρος Ορθολίθι βρίσκεται στην Τροιζηνία, η οποία διοικητικά ανήκει στην Περιφερειακή Ενότητα Νήσων τής Περιφέρειας Αττικής) ως Αργολίδα θα πρέπει να θεωρούμε την περιοχή τής οποίας τα δυτικά όρια είναι τα όρη: Ολίγυρτος, Σκίαθις, Τραχύ, Λύρκειο, Αρτεμίσιο και Κτενιάς (όλα με υψόμετρα μεταξύ 1.635 και 1.935 μ.), τα βόρεια όρια είναι τα όρη: Φαρμακάς, Μεγαλοβούνι (Νεμέας) και Αραχναίο (των οποίων τα υψόμετρα είναι χαμηλότερα αυτών των δυτικών της ορίων) ενώ νοτιοδυτικά, νότια, ανατολικά και βορειοανατολικά βρέχεται από θάλασσα (Αργολικό κόλπο, Μυρτώο πέλαγος και Σαρωνικό κόλπο).

Όσον αφορά τη χερσόνησο τής Αργολίδας (σ.σ. χοντρικά βρίσκεται νότια και νοτιοανατολικά τού Αραχναίου) – εφεξής χερσόνησος – η οποία αποτελεί πολύ μεγάλο μέρος της, σε αυτήν ουσιαστικά οφείλουνε την ύπαρξή τους οι δύο κόλποι: Αργολικός και Σαρωνικός. Αποτελείται από κακοτράχαλους ορεινούς όγκους στους οποίους κυριαρχούνε τα δάση πουρναριών και δευτερευόντως πεύκων και γενικά απόκρημνες δαντελωτές ακτές. Είναι από τις πιο άνυδρες περιοχές τής ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι ορεινοί της όγκοι είναι συγκριτικά χαμηλού υψόμετρου αφού μόλις δύο ξεπερνούνε τα 1.100 μ. υψ. Το Μεγαλοβούνι Διδύμων (ήτοι ο ανατολικότερος από τους δύο ορεινούς όγκους που συνιστούνε τα Δίδυμα) – 1.121 μ. – και το Ορθολίθι – 1.103 μ. Το κλίμα στην ανατολική πλευρά τής χερσονήσου έχει ήπιους χειμώνες για αυτό και παλαιότερα οι τσοπάνηδες, από ορεινή Κορινθία και ορεινή Αργολίδα, κατέβαζαν εκεί τα κοπάδια τους να βγάλουνε το χειμώνα (χειμαδιό).

Πάνω από τις ακτές τής Τροιζηνίας υπάρχουνε ιδιαίτερα κακοτράχαλοι ορεινοί όγκοι, από τους οποίους ο πιο χαρακτηριστικός είναι το Ορθολίθι. Βλέπε το χάρτη που ακολουθεί, από το Google earth.

Στην ουσία πρόκειται για έναν ορεινό όγκο μαζί με αυτόν βόρειά του, οι οποίοι χωρίζονται από μια πολύ βαθιά και πλατιά ρεματιά. Από δυτικά φαίνεται το πολύ έντονο αιχμηρό του σχήμα ενώ έχει εξαιρετική θέα ιδίως προς το Σαρωνικό κόλπο. Σήμερα είναι γεμάτος ανεμογεννήτριες για τη συντήρηση των οποίων έχει ανοιχτεί χωματόδρομος (μέχρι τα 707 μ. υψ. βατός και με συμβατικό ΙΧ) ο οποίος, αν κρίνω από τις πολλές διάσπαρτες παλιές και νεότερες στρούγκες, μάλλον πάτησε σε προγενέστερα περάσματα κτηνοτρόφων ενώ πέρασε και μέσα από κάποιες...

Από μονοπάτια που ανεβαίνουνε στην κορυφή του, υπάρχει μόνον ένα, το οποίο ξεκινά από τον κτηνοτροφικό οικισμό Χώρα, στα νότιά του και είναι πολύ δύσκολο. Δεδομένου ότι ανεβαίνει, σε σαθρό πεδίο, κατά μέτωπο, σχεδόν χωρίς ζικ ζακ, από τα 541 μ. στα 1.070 μ. υψ., με μέση κλίση 55% ή 29 μοίρες γωνία ανήκει στην κατηγορία 3+ ή 4.

Επέλεξα να ακολουθήσω το χωματόδρομο, που ανεβαίνει από ανατολικά, από τα 707 μ. υψ., όπου υπάρχουνε κτιριακές εγκαταστάσεις για τη συντήρηση των ανεμογεννητριών. Από εκεί, η διαδρομή προς την κορυφή ήτανε περί τα 4,4 χλμ. (8,8 με την επιστροφή), με 396 μ. υψομετρική διαφορά, ενώ χρειάστηκα γύρω στη μία ώρα και 20 λεπτά για την άνοδο και λιγότερο από μια ώρα για την κάθοδο.

Σημείωση: Καλό είναι ένας μοναχικός πεζοπόρος να μην ξεκινήσει από πιο κάτω. Αφενός ό,τι αξίζει από θέα είναι από εδώ και πάνω αφετέρου χαμηλότερα, ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας με το αυτοκίνητο, συνάντησα τσοπανόσκυλα…

Η διαδρομή που ακολούθησα πεζή έχει σημειωθεί στο χάρτη που ακολουθεί:

Η πρώτη εικόνα λήφθηκε λίγες δεκάδες μέτρα νοτιότερα από το σημείο που ξεκινά η άνοδος. 

Ανεβαίνοντας:

Στο βάθος τα Μέθανα και δεξιά ο Πόρος.

Με κύκλο έχει σημειωθεί μια στρούγκα. Δεξιά η χερσόνησος Κρασοπαναγιά
των Μεθάνων και πίσω της το Αγκίστρι.

Κολονάκι τής ΓΥΣ, στα 887 μ.

Μια στρούγκα που περιμένει να χρησιμοποιηθεί σε λίγο.

Τώρα ποτίστρα ζώων…

Εδώ βγαίνει το μονοπάτι από τον οικισμό Χώρα.

Προς τα βόρεια.

Στην κορυφή με το εκκλησάκι Πρ. Ηλία.:

Το Μεγαλοβούνι Διδύμων από ανατολικά.

Τέλος οι μόνες που μπόρεσα, λόγω θολότητας τής ατμόσφαιρας, να βγάλω με τηλεφακό.:

Στο βάθος ο Πόρος ενώ διακρίνεται και η παραθαλάσσια λίμνη Ψήκτα.

Η πόλη τού Πόρου χτισμένη σε χερσόνησο τού νησιού Πόρος.

Αρδευτική λίμνη, προς τα δυτικά, κοντά στο χωριό Καρατζάς.

---

Βλαδίμηρε [Δημήτρης Παπαδίτσας]

ΒΛΑΔΙΜΗΡΕ (*)

Εδώ υπάρχουν πολλά πράγματα έτοιμα που μπορείς να δεις μέσα τους την ιστορία τους σε πολύ απλή γλώσσα

Ξημερώνει απ’ όλες τις μεριές Βλαδίμηρε

Όταν με δεις ν’ ανασαίνω κάθε χιλιόμετρο την ανθρώπινη προστασία σου

Φαντάσου ένα εκατομμύριο γυναικόπαιδα να φωνάζουν: δικαιοσύνη

Ἢ ένα εκατομμύριο άστρα που τα ψάχνουν άπιστα δάχτυλα

Ἢ μια χρυσοκίτρινη κοίτη που τελειώνει μέσα μου

Έφτασα

Να μου δώσεις λίγα χτυποκάρδια που δεν έγιναν έφηβοι

Τώρα το καλοκαίρι μού τα ζητιανεύει μια δροσούλα του Ιλισού

Επίσης κι ένα δέντρο που έχασε την καρποφορία του

Όταν κοιμηθεί το φεγγάρι μες στο Ρήνο φαντάσου την ψυχή μου

Σα δωμάτιο εξοχικού σπιτιού που περιμένει τον ύπνο σου για παραθέρισμα

Αν ήσουν εδώ το πρωί θα ‘κουγες τα κοκόρια και τους γαλατάδες μέσα στ’ αγουροξυπνημένα αυτιά της γειτονιάς

Ύστερα τις εφημερίδες και τα χέρια να τις παίρνουν από τα μισόκλειστα παράθυρα

Πολλές φορές γελώ με τη συνήθεια π.χ. χτες το πρωί

Είχαμε στο τραπέζι ένα φλιτζάνι τσάι παραπανίσιο

Τότε βούτηξα το ψωμί μου στην απέραντη πίκρα του

Κι έτρωγα χωρίς να μπορώ να χορτάσω. Σκέψου τη ζωή μου

Αυτό το βερίκοκο στα δόντια της απουσίας.

(*) Εξόριστος αδελφός μου στη Γερμανία

Πηγή: Λογοτεχνικό Περιοδικό Ενδοχώρα, Τεύχος 31 (1964).

A Moment Of Happiness [Mewlana Jalaluddin Rumi]

O Τζελαλεντίν Ρουμί, 30.09.1207 – 17.12.1273, ήτανε Πέρσης μουσουλμάνος, ποιητής, νομικός, ουλεμάς και μυστικιστής των Σούφι, το ποιητικό έργο τού οποίου αναγνωρίζεται παγκόσμια.

Στο διαδίκτυο κυκλοφορούνε μεταφράσεις πολλών ποιημάτων του, στα αγγλικά, όπως και του κατωτέρω, το οποίο μεταξύ (πολλών) άλλων βρίσκεται και στη συλλογή (που μπορεί να κατεβάσει κανείς ελεύθερα σε μορφή pdf): poemhunter.com.

A moment of happiness,

you and I sitting on the verandah,

apparently two, but one in soul, you and I.

We feel the flowing water of life here,

you and I, with the garden's beauty

and the birds singing.

The stars will be watching us,

and we will show them

what it is to be a thin crescent moon.

You and I unselfed, will be together,

indifferent to idle speculation, you and I.

The parrots of heaven will be cracking sugar

as we laugh together, you and I.

In one form upon this earth,

and in another form in a timeless sweet land.

Ξεκινώντας να γράψω μια απόδοσή του στα ελληνικά, ο στίχος  «The parrots of heaven will be cracking sugar» μού φαινόταν πως βγάζει μεν νόημα, αλλά έχει αποδοθεί λάθος.

Ψάχνοντας λίγο στο διαδίκτυο, στο lyricstranslate.com, φαίνεται να έχουν αναρτηθεί οι αυθεντικοί στίχοι, του εν λόγω ποιήματος, στα περσικά: 

خنک آن دم که نشینیم در ایوان من و تو

به دو نقش و به دو صورت به یکی جان من و تو

داد باغ و دم مرغان بدهد آب حیات

آن زمانی که درآییم به بستان من و تو

اختران فلک آیند به نظاره ما

مه خود را بنماییم بدیشان من و تو

من و تو بی من و تو جمع شویم از سر ذوق

خوش و فارغ ز خرافات پریشان من و تو

طوطیان فلکی جمله شکرخوار شوند

در مقامی که بخندیم بدان سان من و تو

این عجبتر که من و تو به یکی کنج این جا

هم در این دم به عراقیم و خراسان من و تو

به یکی نقش بر این خاک و بر آن نقش دگر

در بهشت ابدی و شکرستان من و 

…συνοδευμένοι από μετάφραση τους στα αγγλικά.

Η απόδοση που ακολουθεί είναι ένας περίπου συγκερασμός των ανωτέρω αγγλικών μεταφράσεων.      

Ευτυχισμένη στιγμή όταν στη βεράντα καθόμαστε, εσύ κι εγώ

Δυο μορφές, δυο σώματα, αλλά με μια ψυχή, εσύ κι εγώ

Η ομορφιά τού κήπου με τα πουλιά να κελαηδούν, την αιωνιότητα προσφέρει, όταν στον κήπο μπαίνουμε, εσύ κι εγώ

Τ’ ουρανού θα έρθουνε να μας κοιτάξουνε τ' αστέρια: ας τους δείξουμε την ημισέληνο, εσύ κι εγώ

Εσύ κι εγώ, μόνοι, ανιδιοτελείς, από χαρά ενωμένοι σε έκσταση, στ’ ασήμαντα μυθεύματα απαθείς, εσύ κι εγώ

Όλα τα πουλιά τού Ουρανού, με το λαμπερό φτέρωμα, τις καρδιές τους με φθόνο θα τρώνε, έτσι που θα γελάμε, εσύ κι εγώ

Σε ένα ενωμένοι πάνω σε αυτή τη γη και πάλι σε κάποιο άλλο ένα, στον αιώνιο παράδεισο και το ζαχαρένιο τόπο, εσύ κι εγώ