Ο άλλος παράγοντας που ωθεί τις κυβερνήσεις να γίνουν ακόμη πιο συντηρητικές και αντιδραστικές είναι η εγγενής δυσπιστία τους απέναντι στο άτομο και ο φόβος για την ατομικότητα. Τα πολιτικά και κοινωνικά μας σχέδια δεν μπορούνε να ανεχθούνε το άτομο και τη συνεχή αναζήτησή του για καινοτομία. Έτσι λοιπόν, το κράτος, εβρισκόμενο σε «αυτοάμυνα», καταστέλλει, διώκει, τιμωρεί και ενίοτε και στερεί από το άτομο τη ζωή. Σε αυτό συνεισφέρει και κάθε θεσμός που υποστηρίζει τη διατήρηση τής υπάρχουσας τάξης. Καταφεύγει σε κάθε μορφή βίας και καταναγκασμό, καθώς οι προσπάθειές του υποστηρίζονται από την «ηθική αγανάκτηση» τής πλειοψηφίας ενάντια στον αιρετικό, τον κοινωνικό διαφωνούντα και τον πολιτικό επαναστάτη – η πλειοψηφία επί αιώνες ασκήθηκε στη λατρεία τού κράτους, εκπαιδεύτηκε στην πειθαρχία και την υπακοή και υποτάχθηκε από το δέος τής εξουσίας στο σπίτι, το σχολείο, την εκκλησία και την τύπο.
Το ισχυρότερο στήριγμα τής εξουσίας είναι η ομοιομορφία• η ελάχιστη απόκλιση από αυτήν είναι το μεγαλύτερο έγκλημα. Η μαζική μηχανοποίηση τής σύγχρονης ζωής έχει αυξήσει την ομοιομορφία χιλιάδες φορές. Είναι παντού παρούσα: στις συνήθειες, τα γούστα, την ενδυμασία, τις σκέψεις και τις ιδέες. Η πιο συμπυκνωμένη νωθρότητα είναι η «κοινή γνώμη». Λίγοι έχουνε το θάρρος να ξεχωρίσουν ενάντια σε αυτήν. Αυτός που αρνείται να υποταχθεί χαρακτηρίζεται αμέσως ως «αλλόκοτος», «διαφορετικός» και επικρίνεται ως ένα ενοχλητικό στοιχείο στη βολική στασιμότητα τής σύγχρονης ζωή.
Ίσως περισσότερο και από τη συνταγμένη εξουσία, είναι η κοινωνική ομοιομορφία και ομοιότητα που ταλαιπωρούνε το άτομο. Η ίδια του η «μοναδικότητα», o «διαχωρισμός» και η «διαφοροποίηση» του τον καθιστούνε ξένο, όχι μόνο στον τόπο καταγωγής του, αλλά ακόμη και στο ίδιο του το σπίτι. Συχνά περισσότερο και από αυτόν που γεννήθηκε ξένος και γενικά εντάσσεται στο κατεστημένο.
Με την αληθινή έννοια, η πατρίδα κάποιου, με τις παραδόσεις της, τις πρώιμες εντυπώσεις, τις αναμνήσεις και άλλα πράγματα που είναι αγαπητά σε κάποιον, δεν είναι αρκετά για να κάνουνε τούς ευαίσθητους ανθρώπους να νιώσουνε σα στο σπίτι τους. Μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα τού «ανήκειν», η συνείδηση ότι είσαι «ένα» με το λαό και το περιβάλλον, είναι τα πιο ουσιαστικά για να αισθάνεται κάποιος ότι είναι σπίτι του. Αυτό ισχύει σε σχέση με την οικογένειά του, το μικρότερο τοπικό του κύκλο, καθώς και μια ευρύτερη φάση τής ζωής και των δραστηριοτήτων που κοινώς ονομάζεται ο τόπος κάποιου. Το άτομο τού οποίου το όραμα περιλαμβάνει ολόκληρο τον κόσμο συχνά αισθάνεται όσο πουθενά αλλού τόσο απομονωμένο στο περιβάλλον του όσο στην πατρίδα.
Στην προπολεμική εποχή, το άτομο μπορούσε τουλάχιστον να ξεφύγει από την εθνική και οικογενειακή πλήξη. Όλος ο κόσμος ήταν ανοιχτός στις επιθυμίες και τις αναζητήσεις του. Τώρα ο κόσμος έχει γίνει φυλακή και η ζωή αέναη απομόνωση. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα μετά την επικράτηση των δικτατοριών, της δεξιάς και της αριστεράς.
Ο Φρειδερίκος Νίτσε είχε αποκαλέσει το κράτος ψυχρό τέρας. Πώς θα αποκαλούσε σήμερα το απαίσιο κτήνος με την ενδυμασία τής σύγχρονης δικτατορίας; Όχι ότι αυτές και οι παλιότερες κυβερνήσεις είχανε ποτέ αφήσει πολλά περιθώρια στο άτομο, αλλά οι υποστηρικτές τής νέας κρατικής ιδεολογίας παραχωρούνε ακόμα λιγότερα.
«Το άτομο δεν είναι τίποτα», δηλώνουν, «είναι η συλλογικότητα που μετράει». Τίποτα λιγότερο από την πλήρη παράδοση τής ατομικής βούλησης στην ικανοποίηση τής ακόρεστης βουλιμίας τής νέας θεότητας.
Παραδόξως, οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές αυτού τού νέου ευαγγελίου βρεθήκανε μεταξύ τής βρετανικής και αμερικανικής διανόησης. Μόλις τώρα δηλώνουν ερωτευμένοι με τη «δικτατορία τού προλεταριάτου». Μόνο θεωρητικά βέβαια, να είστε σίγουροι. Στην πράξη, εξακολουθούνε να προτιμούνε τις λίγες ελευθερίες που έχουνε στη διάθεσή τους, στις αντίστοιχες χώρες τους. Πηγαίνουνε στη Ρωσία για μια σύντομη επίσκεψη ή ως πωλητές τής «επανάστασης», αλλά αισθάνονται ασφαλέστεροι και πιο άνετα στο σπίτι τους.
Ίσως δεν είναι μόνο η έλλειψη θάρρους που κρατάει αυτούς τούς καλούς Βρετανούς και Αμερικάνους στις πατρίδες τους και όχι στη χιλιετία που έρχεται. Υποσυνείδητα μπορεί να ελλοχεύει η αίσθηση ότι η ατομικότητα παραμένει το πιο θεμελιώδες δεδομένο κάθε ανθρώπινης συναναστροφής, καταπιεσμένη και διωκόμενη αλλά ποτέ ηττημένη και μακροπρόθεσμα η νικήτρια.
Η «ιδιοφυΐα τού ανθρώπου», που δεν είναι παρά ένα άλλο όνομα για την προσωπικότητα και την ατομικότητα, σκάβει το δρόμο της μέσ’ από όλα τα σπήλαια τού δόγματος, μέσ’ από τα χοντρά τείχη τής παράδοσης και του εθίμου, αψηφώντας όλα τα ταμπού, μηδενίζοντας τη δύναμη τής εξουσίας, αντιμετωπίζοντας την περιφρόνηση και το ικρίωμα – για να είναι τελικά ευλογημένη ως προφήτης και μάρτυρας από τις επόμενες γενιές. Αλλά για την «ιδιοφυΐα τού ανθρώπου», αυτή την εγγενή, επίμονη ποιότητα τής ατομικότητας, εμείς θα περιπλανιόμαστε ακόμα στα αρχέγονα δάση.
Ο Πιότρ Κροπότκιν έδειξε τι υπέροχα αποτελέσματα έχει αυτή η μοναδική δύναμη τής ατομικότητας τού ανθρώπου όταν επιτυγχάνεται και ενισχύεται μέσω τής συνεργασίας με άλλες ατομικότητες. Η μονόπλευρη και εντελώς ανεπαρκής δαρβινική θεωρία τού αγώνα για την ύπαρξη πήρε τη βιολογική και κοινωνιολογική ολοκλήρωση από τον μεγάλο αναρχικό επιστήμονα και στοχαστή. Στο βαθυστόχαστο έργο του, Αμοιβαία Βοήθεια, ο Κροπότκιν δείχνει ότι στο ζωικό βασίλειο, καθώς και στην ανθρώπινη κοινωνία, η συνεργασία – σε αντίθεση με τους εμφύλιους σπαραγμούς και αγώνες – έχει λειτουργήσει για την επιβίωση και την εξέλιξη των ειδών. Απέδειξε ότι μόνον η αμοιβαία βοήθεια και η εθελοντική συνεργασία – όχι το παντοδύναμο, καταστροφικό κράτος – μπορεί να θέσει τις βάσεις για μια ελεύθερη ατομική και συλλογική ζωή.
Προς το παρόν, το άτομο είναι το πιόνι των φανατικών τής δικτατορίας και των εξίσου εμμονικών ζηλωτών τού «άκαμπτου ατομικισμού». Η δικαιολογία των πρώτων είναι ο ισχυρισμός τους για ένα νέο στόχο. Οι δεύτεροι δεν μπαίνουνε καν στον κόπο να προσποιηθούνε για κάτι καινούργιο. Στην πραγματικότητα, οι του «άκαμπτου ατομικισμού», δεν έχουνε μάθει τίποτα και δεν έχουνε ξεχάσει τίποτα. Υπό την καθοδήγησή τους, ο ωμός αγώνας για τη φυσική ύπαρξη συνεχίζεται. Όσο παράξενο κι αν φαίνεται κι όσο εντελώς παράλογο κι αν είναι, ο αγώνας για τη φυσική επιβίωση συνεχίζεται χαρούμενα, παρόλο που η αναγκαιότητά του έχει εξαφανιστεί εντελώς. Πράγματι, ο αγώνας συνεχίζεται προφανώς επειδή δεν υπάρχει ανάγκη γι' αυτήν. Δεν το αποδεικνύει η λεγόμενη υπερπαραγωγή; Δεν είναι η παγκόσμια οικονομική κρίση μια εύγλωττη απόδειξη ότι ο αγώνας για την επιβίωση διατηρείται από tην τύφλωση του «άκαμπτου ατομικισμού» με κίνδυνο τη δική του καταστροφή;
Ένα από τα παράλογα χαρακτηριστικά αυτού τού αγώνα είναι η πλήρης άρνηση τής σχέσης τού παραγωγού με τα πράγματα που παράγει. Ο μέσος εργαζόμενος δεν έχει κανένα εσωτερικό σημείο επαφής με τον κλάδο στον οποίο δραστηριοποιείται και είναι ξένος με τη διαδικασία παραγωγής τής οποίας είναι απλά ένα μηχανικό μέρος. Όπως κάθε άλλο γρανάζι τής μηχανής, είναι αντικαταστάσιμος ανά πάσα στιγμή από άλλα παρόμοια αποπροσωποποιημένα ανθρώπινα όντα.
Ο διανοούμενος προλετάριος, αν και ανόητα θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο πουλί, δεν είναι σε πολύ καλύτερη θέση. Κι αυτός έχει μια μικρή επιλογή ή αυτοδιάθεση στην ιδιαίτερη ενασχόλησή του όπως εξάλλου και ο αδελφός του που εργάζεται με τα χέρια του. Υλικές ανησυχίες και επιθυμία για μεγαλύτερο κοινωνικό κύρος είναι συνήθως οι καθοριστικοί παράγοντες για την επαγγελματική του διανοητική σταδιοδρομία. Σε αυτό προστίθεται η τάση να ακολουθεί τα βήματα τής οικογενειακής παράδοσης για να γίνει γιατρός, δικηγόρος, δάσκαλος, μηχανικός κ.λπ. Το αυλάκι απαιτεί λιγότερη προσπάθεια και προσωπικότητα. Κατά συνέπεια, σχεδόν όλοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στο παρόν σχέδιο δράσεών μας. Οι μάζες προχωρούν αργά, εν μέρει επειδή οι αισθήσεις τους έχουν αμβλυνθεί από τη θανατηφόρο ρουτίνα τής εργασίας και επειδή πρέπει να βγάζουνε τα προς το ζην. Αυτό ισχύει με ακόμη μεγαλύτερη ένταση στο σημερινό πολιτικό ιστό. Δεν υπάρχει μέρος στην ύφανσή του για ελεύθερη επιλογή ανεξάρτητης σκέψης και δραστηριότητας. Υπάρχει χώρος μόνο για μαριονέτες που ψηφίζουνε και πληρώνουνε φόρους.
Τα συμφέροντα τού κράτους και αυτά τού ατόμου διαφέρουνε θεμελιωδώς και είναι ανταγωνιστικά. Το κράτος και οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί που υποστηρίζει μπορούνε να υπάρχουνε μόνο διαμορφώνοντας το άτομο για τους συγκεκριμένους σκοπούς του• εκπαιδεύοντάς τον να σέβεται «το νόμο και τάξη», διδάσκοντάς τον υπακοή, υποταγή και αδιαμφισβήτητη πίστη στη σοφία και τη δικαιοσύνη τής κυβέρνησης• πάνω απ' όλα, την πιστή υπηρεσία και την πλήρη αυτοθυσία όταν το Κράτος το διατάζει, όπως στον πόλεμο. Το κράτος θέτει τον εαυτό του και τα συμφέροντά του πάνω ακόμα και από τις αξιώσεις τής θρησκείας και του Θεού. Τιμωρεί θρησκευτικούς ή συνειδησιακούς ενδοιασμούς τού ατόμου, επειδή δεν υπάρχει ατομικότητα χωρίς ελευθερία, και η ελευθερία είναι η μεγαλύτερη απειλή για την εξουσία.
Ο αγώνας τού ατόμου ενάντια σε αυτές τις τεράστιες αντιξοότητες είναι το πιο δύσκολο – πολύ συχνά επικίνδυνο για τη ζωή και μπορεί να οδηγήσει σε χαλάρωση – επειδή δεν είναι η αλήθεια ή το ψέμα που χρησιμεύουν ως κριτήρια για τις αντιπαλότητες που συναντά. Δεν είναι η εγκυρότητα ή η χρησιμότητα τής σκέψης του ή της δραστηριότητάς του που ξεσηκώνει εναντίον του τις δυνάμεις τού κράτους και της «κοινής γνώμης». Η δίωξη των καινοτόμων και των διαμαρτυρόμενων πάντοτε εμπνεόταν από το φόβο, εκ μέρους τής συνταγμένης εξουσίας, γιατί αμφισβητήθηκε το αλάθητό της και η δύναμή της υπονομεύτηκε.
Η αληθινή απελευθέρωση τού ανθρώπου, ατομική και συλλογική, έγκειται στη χειραφέτηση από την εξουσία και από την πίστη σε αυτήν. Όλοι η ανθρώπινη εξέλιξη ήταν ένας αγώνας προς αυτήν την κατεύθυνση και για αυτόν τον στόχο. Δεν είναι η εφεύρεση και η μηχανική που αποτελούν ανάπτυξη. Η ικανότητα να ταξιδεύει κανείς με ταχύτητα 100 μιλίων την ώρα δεν αποτελεί απόδειξη ότι είναι πολιτισμένος. Ο αληθινός πολιτισμός πρέπει να μετριέται από το άτομο, τη μονάδα όλης τής κοινωνικής ζωής• από την ατομικότητά του και την έκταση ελευθερίας στην οποία υπάρχει, να αναπτύσσεται και να επεκτείνεται ανεμπόδιστα από επεμβατική και καταναγκαστική εξουσία.
Κοινωνικά μιλώντας, το κριτήριο τού πολιτισμού και της κουλτούρας είναι ο βαθμός ελευθερίας και οικονομικών ευκαιριών που απολαμβάνει το άτομο• (ο βαθμός) κοινωνικής και διεθνούς ενότητας και συνεργασίας χωρίς περιορισμούς από ανθρωπογενείς νόμους και άλλα τεχνητά εμπόδια• λόγω τής απουσίας προνομιούχων καστών και από την πραγματικότητα τής ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας• εν ολίγοις, (από το βαθμό) της αληθινής χειραφέτησης τού ατόμου.
Ο πολιτικός απολυταρχισμός έχει καταργηθεί επειδή οι άνθρωποι έχουνε συνειδητοποιήσει. με την πάροδο τού χρόνου, ότι η απόλυτη εξουσία είναι κακή και καταστροφική. Αλλά το ίδιο ισχύει για κάθε εξουσία, είτε πρόκειται για την εξουσία των προνομίων είτε την οικονομική, του ιερέα, του πολιτικού ή της λεγόμενης δημοκρατίας. Η επίδρασή του στην ατομικότητα δεν επηρεάζεται από το συγκεκριμένο χαρακτήρα τού καταναγκασμού – είτε είναι τόσο μαύρος όσο ο φασισμός είτε τόσο κίτρινος όσο ο ναζισμός ή τόσο επιδεικτικά κόκκινος όσο ο μπολσεβικισμός. Είναι η δύναμη που διαφθείρει και υποβιβάζει και τον αφέντη και τον δούλο και δεν έχει καμία διαφορά ανεξάρτητα από το αν η εξουσία ασκείται από έναν αυταρχικό ηγέτη, από το κοινοβούλιο ή από τα Σοβιέτ. Πιο επιβλαβής από την εξουσία ενός δικτάτορα είναι η εξουσία μιας τάξης. Το πιο τρομερό: η τυραννία τής πλειοψηφίας.
Η μακρά πορεία τής ιστορίας έχει διδάξει στον άνθρωπο ότι η διαίρεση και η σύγκρουση σημαίνουνε θάνατο και ότι η ενότητα και η συνεργασία προωθούνε το σκοπό του: τον πολλαπλασιασμό τής δύναμής του και την προώθηση τής ευημερίας του. Το πνεύμα τής διακυβέρνησης ήτανε πάντα ενάντια στην κοινωνική εφαρμογή αυτού τού ζωτικού μαθήματος, εκτός από τις περιπτώσεις όπου εξυπηρετούσε το κράτος και βοηθούσε τα δικά του ιδιαίτερα συμφέροντα. Είναι αυτό το αντιπροοδευτικό και αντικοινωνικό πνεύμα τού κράτους και των προνομιούχων καστών πίσω από αυτό, το οποίο ήταν και είναι υπεύθυνο για τους πικρούς αγώνες μεταξύ των ανθρώπων. Το άτομο και οι ολοένα και μεγαλύτερες ομάδες ατόμων αρχίζουνε να βλέπουνε κάτω από την επιφάνεια τής καθιερωμένης τάξης πραγμάτων. Δεν είναι πλέον τόσο τυφλωμένοι όσο στο παρελθόν από τη λάμψη και τα στολίδια τής κρατικής ιδέας και των «ευλογιών» του «άκαμπτου ατομικισμού». Ο άνθρωπος αναζητά το ευρύτερο πεδίο εφαρμογής των ανθρώπινων σχέσεων που μόνο η απελευθέρωση μπορεί να δώσει. Γιατί η αληθινή ελευθερία δεν είναι απλά ένα κομμάτι χαρτί που ονομάζεται «σύνταγμα», «νόμιμο δικαίωμα» ή «νόμος». Δεν είναι μια αφαίρεση που προέρχεται από τη μη-πραγματικότητα που είναι γνωστή ως «το κράτος». Δεν είναι το αρνητικό πράγμα τού να είσαι ελεύθερος από κάτι, επειδή με τέτοια ελευθερία μπορεί να πεθάνεις από την πείνα. Η αληθινή ελευθερία, η ουσιαστική απελευθέρωση είναι κάτι θετικό: είναι η ελευθερία να κάνεις κάτι• είναι η ελευθερία να είσαι, να πράττεις• εν ολίγοις, η ελευθερία τής πραγματικής και ενεργού ευκαιρίας.
Αυτού τού είδους η ελευθερία δεν είναι δώρο: είναι το φυσικό δικαίωμα τού ανθρώπου, του κάθε ανθρώπου. Δεν μπορεί να δοθεί• δεν μπορεί να παραχωρηθεί από κανένα νόμο ή κυβέρνηση. Η ανάγκη για αυτό, η λαχτάρα για αυτό, είναι εγγενής στο άτομο. Η ανυπακοή σε κάθε μορφή καταναγκασμού είναι η ενστικτώδης έκφραση του. Η εξέγερση και η επανάσταση είναι λίγο πολύ η συνειδητή προσπάθεια για την επίτευξή του. Αυτές οι εκδηλώσεις, ατομικές και κοινωνικές, αποτελούνε θεμελιώδεις εκφράσεις των αξιών τού ανθρώπου. Ότι αυτές οι αξίες μπορούνε να καλλιεργηθούν, η κοινότητα πρέπει να το συνειδητοποιήσει καθώς και ότι η ατομικότητα είναι το μεγαλύτερο και το πιο διαρκές περιουσιακό στοιχείο, είναι η βάση.
Στη θρησκεία, όπως και στην πολιτική, οι άνθρωποι μιλάνε για αφηρημένες έννοιες και πιστεύουν ότι έχουνε να κάνουνε με πραγματικότητες. Αλλά όταν πρόκειται για την πραγματικότητα και το απτό, οι περισσότεροι άνθρωποι φαίνεται να χάνουνε την ουσιαστική επαφή με αυτήν. Μπορεί κάλλιστα να οφείλεται στο ότι η πραγματικότητα από μόνη της είναι πολύ ρεαλιστική, πολύ ψυχρή για να ενθουσιάσει την ανθρώπινη ψυχή. Μπορεί να διεγείρεται ο ενθουσιασμός της μόνον από πράγματα που προέρχονται πέρα από το κοινότοπο, από το ασυνήθιστο. Με άλλα λόγια, το Ιδανικό είναι η σπίθα που πυροδοτεί τη φαντασία και τις καρδιές των ανθρώπων. Χρειάζεται κάποιο ιδανικό για να ξυπνήσει τον άνθρωπο από την αδράνεια και τη μονότονη ύπαρξή του και να μετατρέψει τον άθλιο σκλάβο σε ηρωική μορφή.
Εδώ, φυσικά, έρχεται ο αντιτιθέμενος μαρξιστής που έχει ξεπεράσει τον ίδιο το Μαρξ. Για έναν τέτοιο, ο άνθρωπος είναι μόνο μια απλή μαριονέτα στα χέρια αυτού τού μεταφυσικού Παντοδύναμου που ονομάζεται οικονομικός ντετερμινισμός ή, πιο χυδαία, ταξική πάλη. Η θέληση τού ανθρώπου, ατομική και συλλογική, η ψυχική του ζωή και ο νοητικός του προσανατολισμός δεν μετράνε σχεδόν πουθενά για το μαρξιστή μας και δεν επηρεάζουνε την αντίληψή του για την ανθρώπινη ιστορία.
Κανένας έξυπνος μαθητής δεν θα αρνηθεί τη σημασία τού οικονομικού παράγοντα στην κοινωνική ανάπτυξη και εξέλιξη τής ανθρωπότητας. Αλλά μόνον ο στενόμυαλος και πεισματάρικος δογματισμός μπορεί να επιμένει παραμένοντας τυφλός απέναντι στο σημαντικό ρόλο που παίζει μια ιδέα όπως συλλαμβάνεται από τη φαντασία και τις φιλοδοξίες τού ατόμου.
Ήτανε μάταια και ανώφελη η προσπάθεια εξισορρόπησης τού ενός παράγοντα έναντι ενός άλλου στην ανθρώπινη εμπειρία. Κανένας μοναδικός παράγοντας στο σύνθετο τής ατομικής ή κοινωνικής συμπεριφοράς δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο παράγοντας τής αποφασιστικής ποιότητας. Γνωρίζουμε πολύ λίγα, και μπορεί να μην γνωρίσουμε ποτέ αρκετά, για το πώς η ανθρώπινη ψυχολογία ζυγίζει και μετράει τις σχετικές αξίες αυτού ή του άλλου παράγοντα που καθορίζουνε τη συμπεριφορά τού ανθρώπου. Η διαμόρφωση τέτοιων δογμάτων στους κοινωνικούς συνειρμούς δεν είναι τίποτα λιγότερο από μισαλλοδοξία• ωστόσο, ίσως, έχει τη δική της αξία, γιατί η ίδια η προσπάθεια να γίνει αυτό θα αποδείξει την επιμονή τού ανθρώπου και θα διαψεύδει τους μαρξιστές.
Ευτυχώς, ακόμη και ορισμένοι μαρξιστές αρχίζουνε να βλέπουν ότι δεν είναι όλα καλά με το μαρξιστικό δόγμα. Άλλωστε, ο Μαρξ ήταν άνθρωπος – και μάλιστα ανθρώπινος – επομένως σε καμία περίπτωση αλάθητος. Η πρακτική εφαρμογή τού οικονομικού ντετερμινισμού στη Ρωσία βοηθά να καθαρίσει το μυαλό των περισσότερων ευφυών μαρξιστών. Αυτό μπορεί να φανεί στην μετεκτίμηση των μαρξιστικών αξιών που εξελίσσονται στις σοσιαλιστικές, ακόμη και κομμουνιστικές τάξεις σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες. Συνειδητοποιούνε σιγά-σιγά ότι η θεωρία τους έχει παραβλέψει το ανθρώπινο στοιχείο, τον Άνθρωπο, όπως μια σοσιαλιστική εφημερίδα το έθεσε. Όσο σημαντικός κι αν είναι ο οικονομικός παράγοντας, δεν είναι αρκετός. Η αναζωογόνηση τής ανθρωπότητας χρειάζεται την έμπνευση και την ενεργητική δύναμη ενός ιδανικού.
Ένα τέτοιο ιδανικό βλέπω στον Αναρχισμό. Βέβαια, όχι στις λαϊκές ψεύτικες παραστάσεις τού Αναρχισμού που διαδίδονται από τους πιστούς τού κράτους και της εξουσίας. Εννοώ τη φιλοσοφία μιας νέας κοινωνικής τάξης που θα βασίζεται στις ενέργειες τού απελευθερωμένου ατόμου και τις ελεύθερες συνεργασίες μεταξύ ελεύθερων ατόμων.
Από όλες τις κοινωνικές θεωρίες, μόνον ο Αναρχισμός διακηρύσσει ακλόνητα ότι η κοινωνία υπάρχει για τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος για την κοινωνία. Ο μόνος θεμιτός σκοπός τής κοινωνίας είναι να εξυπηρετεί τις ανάγκες και να προωθεί τις επιδιώξεις τού ατόμου. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή της και να αποτελέσει βοήθημα για την πρόοδο και τον πολιτισμό.
Τα πολιτικά κόμματα και οι άντρες που αγωνίζονται άγρια για την εξουσία θα με περιφρονήσουνε θεωρώντας με απελπιστικά εκτός κλίματος τής εποχής μας. Παραδέχομαι με χαρά την κατηγόρια. Βρίσκω παρηγοριά στη βεβαιότητα ότι η υστερία τους στερείται μακροχρόνιας ποιότητας. Το ωσαννά τους είναι πρόσκαιρο.
Η λαχτάρα τού ανθρώπου για απελευθέρωση από κάθε εξουσία και δύναμη δεν θα κατευναστεί ποτέ από το άτεχνο τραγούδι τους. Η αναζήτηση τού ανθρώπου για ελευθερία από κάθε δεσμά είναι αιώνια. Έτσι πρέπει και θα συνεχιστεί.
