Αντί εισαγωγής
Αφενός λίγα πράγματα για τον Οδοντωτό, την οδοντωτή σιδηροδρομική γραμμή Διακοπτού – Καλαβρύτων, από την
el.wikipedia.org:
Η σιδηροδρομική γραμμή Διακοπτού – Καλαβρύτων, ευρύτερα γνωστή ως Οδοντωτός Σιδηρόδρομος Διακοπτού – Καλαβρύτων (ή απλά Οδοντωτός), είναι οδοντωτή σιδηροδρομική γραμμή στενού εύρους στην Αχαΐα που συνδέει το Διακοπτό με τα Καλάβρυτα και παρουσιάζει έντονο τουριστικό ενδιαφέρον.
Αποτελεί έργο της περιόδου του Χαριλάου Τρικούπη που ξεκίνησε το 1889 και εγκαινιάστηκε στις 10 Μαρτίου 1896 επί κυβερνήσεως Θεόδωρου Δηλιγιάννη. Ήταν έμπνευση του βουλευτή Καλαβρύτων Αλέξανδρου Φωτήλα. Αποτέλεσε ένα από τα δυσκολότερα έργα για την εποχή του λόγω του ιδιαίτερα δύσβατου εδάφους αλλά και του μεγάλου υψομέτρου στο οποίο κατέληγε, καθώς ο Οδοντωτός αποτελεί τον ορεινότερο σιδηρόδρομο της Ελλάδας. Για να ξεπεραστούν αυτές οι δυσκολίες ο σιδηρόδρομος κατασκευάστηκε με την τεχνική της οδόντωσης κατά την οποία το τρένο γαντζώνεται, χρησιμοποιώντας κατάλληλα γρανάζια, σε οδοντωτές σιδηροτροχιές στις διαδρομές όπου η κλίση του εδάφους υπερβαίνει το 10%. Ο σιδηρόδρομος διασχίζει το Φαράγγι του Βουραϊκού περνώντας σε μεγάλο μήκος του από σήραγγες και γέφυρες, καλύπτοντας συνολικά απόσταση 22 χιλιομέτρων.
Ο Οδοντωτός έχει εύρος γραμμής 750 χιλιοστά και είναι από τις στενότερες σιδηροδρομικές γραμμές στην Ελλάδα. Ο λόγος που κατασκευάστηκε τόσο στενός είναι για να χρησιμοποιηθούν μικρότερα και πιο ευέλικτα βαγόνια για την δύσκολη αυτή διαδρομή, καθώς και για την ελαχιστοποίηση του κόστους των τεχνικών έργων. Το μήκος του ανέρχεται συνολικά σε 22 χιλιόμετρα. Η μέγιστη κλίση της γραμμής είναι 17,5% στα σημεία με οδόντωση ενώ η μέγιστη κλίση της γραμμής χωρίς οδόντωση είναι 3,3%.
Τα υπόστεγα του τροχαίου υλικού και οι υποδομές συντήρησης βρίσκονται στο Διακοπτό. Υπήρχαν επιπλέον υποδομές στον σταθμό Καλαβρύτων κατά την εποχή των ατμομηχανών, αλλά δε χρησιμοποιούνται πλέον.
Η γραμμή προγραμματιζόταν να ηλεκτροδοτηθεί, και οι ηλεκτροκίνητες μηχανές είχαν παραγγελθεί από τη γαλλική εταιρεία Billard. Πριν την άφιξη των μηχανών αυτών, τα σχέδια για ηλεκτροδότηση της γραμμής είχαν εγκαταλειφθεί, έτσι και οι μηχανές δε χρησιμοποιήθηκαν. Ως πρόχειρη λύση προστέθηκε μια ηλεκτροκίνητη μηχανή η οποία μετέφερε έναν μετατροπέα σε πετρελαιοκίνητη, στο ενδιάμεσο δύο βαγονιών. Αυτή η λύση λειτούργησε αποτελεσματικά για δεκαετίες.
Ο Οδοντωτός από το Διακοπτό εισέρχεται στο φαράγγι του Βουραϊκού. Πραγματοποιεί στάσεις στις τοποθεσίες "Νιάματα" (ή "Μικροχελιδού") και "Τρικλιά". Ενδιαμέσως των Νιαμάτων και της Τρικλιάς υπήρχε παλαιότερα μέχρι το 1960 στάση στην χιλιομετρική θέση 8+156 (η παλαιά στάση Τρικλιάς). Στο μέσο περίπου της διαδρομής, μετά από 12 χιλιόμετρα, πραγματοποιεί στάση στο χωριό Κάτω Ζαχλωρού, ενώ στο σημείο αυτό εξυπηρετεί και τους επισκέπτες της ιστορικής Μονής του Μεγάλου Σπηλαίου. Στην συνέχεια μετά από 18 χιλιόμετρα διαδρομής πραγματοποιεί στάση νοτιοανατολικά κάτω από το χωριό Κερπινή, στην περιοχή "Στάση Κερπινής" (πρώην "Ραλλιά") από τον ομώνυμο σταθμό εκεί, και, τέλος, καταλήγει στα Καλάβρυτα. Η γραμμή διασταυρώνεται σε 9 σημεία με οδικές ισόπεδες διαβάσεις (6 ασφαλτόδρομοι και 3 χωματόδρομοι) εκ των οποίων οι 3 είναι φυλασσόμενες (μία στο Διακοπτό, μία κοντά στη Στάση Κερπινής και μία στα Καλάβρυτα).
Στα αρχικά σχέδια της γραμμής, το 1890, προβλεπόταν η επέκταση της γραμμής του Οδοντωτού από τα Καλάβρυτα προς το Λεβίδι και την Τρίπολη, όμως αυτή ματαιώθηκε για οικονομικούς λόγους κατά τη φάση κατασκευής της γραμμής έως τα Καλάβρυτα προτού ξεκινήσουν οποιαδήποτε έργα.
Στις 12 Μαρτίου 2026, μόλις δύο ημέρες μετά τον εορτασμό για τα 130 χρόνια αδιάκοπης λειτουργίας του οδοντωτού, οι Σιδηρόδρομοι Ελλάδος ανακοίνωσαν την επ' αόριστον αναστολή της κυκλοφορίας στην γραμμή, επικαλούμενοι την κακή κατάσταση της γραμμής και του περιβάλλοντα χώρου που προκλήθηκε μετά την πυρκαγιά στο φαράγγι του Βουραϊκού το 2023, και είχε ως αποτέλεσμα την αποσάθρωση του εδάφους και συχνές κατολισθήσεις και πτώσεις βράχων από τα πρανή στο περιτύπωμα της γραμμής (σ.σ. Το περιτύπωμα σιδηροδρομικής γραμμής είναι το μέγιστο γεωμετρικό περίγραμμα γύρω από τη γραμμή και το τροχαίο υλικό, δλδ τα τρένα, το οποίο πρέπει να παραμένει απολύτως ελεύθερο από κάθε εμπόδιο. Διασφαλίζει ότι κανένα τμήμα του τρένου δεν θα προσκρούσει σε γειτονικές κατασκευές και καθορίζει την ελάχιστη απόσταση που πρέπει να έχουν οι σήραγγες, οι γέφυρες, οι αποβάθρες και οι ιστοί ηλεκτροκίνησης από τις σιδηροδρομικές γραμμές.). Κατόπιν η Hellenic Train ανακοίνωσε την αναστολή των δρομολογίων έως ότου επαναλειτουργήσει η γραμμή. Τα δρομολόγια δεν υποκαστάθηκαν από λεωφορεία, όπως συμβαίνει σε όλες τις τουριστικές γραμμές.
Ο Βουραϊκός είναι ποταμός στην Αχαΐα. Οι πηγές του βρίσκονται στις δυτικές παρυφές του Χελμού και στις ανατολικές του όρους Καλλιφώνι, και χύνεται κοντά στο Διακοπτό. Έχει μήκος 37,5 χιλιομέτρων. Ονομάζεται και Ερασίνος ή Καλαβρυτινό ποτάμι.
Το όνομά του το οφείλει στην Βούρα, την κόρη της Ελίκης και του Ίωνα την οποία αγάπησε ο Ηρακλής, και για την οποία κατά τον μύθο άνοιξε το φαράγγι για να μπορέσει να περάσει να φτάσει στη θάλασσα και να την συναντήσει.
[…καταβάντων δὲ ἐκ Βούρας ὡς ἐπὶ θάλασσαν ποταμός τε Βουραϊκὸς ὀνομαζόμενος καὶ Ἡρακλῆς οὐ μέγας ἐστὶν ἐν σπηλαίῳ: ἐπίκλησις μὲν καὶ τούτου Βουραϊκός, μαντείας δὲ ἐπὶ πίνακί τε καὶ ἀστραγάλοις ἔστι <λαβεῖν>. εὔχεται μὲν γὰρ πρὸ τοῦ ἀγάλματος ὁ τῷ θεῷ χρώμενος, ἐπὶ δὲ τῇ εὐχῇ λαβὼν ἀστραγάλους - οἱ δὲ ἄφθονοι παρὰ τῷ Ἡρακλεῖ κεῖνται - τέσσαρας ἀφίησιν ἐπὶ τῆς τραπέζης: ἐπὶ δὲ παντὶ ἀστραγάλου σχήματι γεγραμμένα ἐν πίνακι ἐπίτηδες ἐξήγησιν ἔχει τοῦ σχήματος. σταδίων ἐπὶ τὸν Ἡρακλέα ὡς τριάκοντα ἐξ Ἑλίκης ὁδὸς ἡ εὐθεῖά ἐστι. προελθόντι δὲ ἀπὸ τοῦ Ἡρακλέους ποταμὸς ἐς θάλασσαν ἐκδίδωσιν ἀέναος ἐξ ὄρους Ἀρκαδικοῦ κατερχόμενος, ὄνομα δὲ αὐτῷ <τε> [καὶ] τῷ ποταμῷ Κρᾶθις καὶ ἔνθα αἱ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ τῷ ὄρει: ἀπὸ ταύτης τῆς Κράθιδος καὶ πρὸς Κρότωνι τῇ ἐν Ἰταλίᾳ ποταμὸς ὄνομα ἔσχηκε. πρὸς δὲ τῇ Ἀχαϊκῇ Κράθιδι Ἀχαιῶν ποτε ᾠκεῖτο Αἰγαὶ πόλις: ἐκλειφθῆναι δὲ αὐτὴν ἀνὰ χρόνον ὑπὸ ἀσθενείας λέγουσι. τούτων δὲ καὶ Ὅμηρος τῶν Αἰγῶν ἐν Ἥρας λόγοις ἐποιήσατο μνήμην.
«Παυσανία Αχαϊκά»]
Κατά τον ιστορικό Γ. Παπανδρέου, στην αρχαιότητα ο ποταμός σχεδόν σε όλο του το μήκος, σε όσο δηλαδή βρισκόταν εντός της επικράτειας της Αρκαδικής πόλεως Κύναιθας, ονομαζόταν Ερασίνος, ενώ το κομμάτι του που διέσχιζε την περιοχή της αρχαίας πόλεως Βούρας και μέχρι τη θάλασσα, δηλ. ο κάτω ρους στην περιοχή της Αιγιάλειας, ονομαζόταν Βουραϊκός. Άλλοι ερευνητές ωστόσο υποστηρίζουν την άποψη ότι ο σημερινός Βουραϊκός ταυτίζεται με τον ποταμό Ερασίνο και αντίστοιχα ο σημερινός Λαδοπόταμος με τον αρχαίο Βουραϊκό ή ότι ο σημερινός Βουραϊκός ταυτίζεται με τον αρχαίο Κερυνίτη.
Το Φαράγγι του Βουραϊκού έχει μήκος περίπου 20 χιλιομέτρων. Ο ποταμός διασχίζει το φαράγγι πλαισιωμένος από πυκνή βλάστηση, απόκρημνα βράχια, καταρράκτες και σπηλιές. Στο φαράγγι περνά και ο οδοντωτός σιδηρόδρομος Διακοπτού - Καλαβρύτων.
Στις όχθες του Βουραϊκού ποταμού υπάρχει σπήλαιο όπου κατά την μυθολογία ήταν μαντείο αφιερωμένο στον Ηρακλή. Εκεί οι προσκυνητές έριχναν τους αστραγάλους και διάβαζαν τους χρησμούς στους Πίνακες της Γνώσης, όπως τους αποκαλούσαν.
["...καταβάντων δὲ ἐκ Βούρας ὡς ἐπὶ θάλασσαν ποταμός τε Βουραϊκὸς ὀνομαζόμενος καὶ Ἡρακλῆς οὐ μέγας ἐστὶν ἐν σπηλαίῳ: ἐπίκλησις μὲν καὶ τούτου Βουραϊκός, μαντείας δὲ ἐπὶ πίνακί τε καὶ ἀστραγάλοις ἔστι <λαβεῖν>. εὔχεται μὲν γὰρ πρὸ τοῦ ἀγάλματος ὁ τῷ θεῷ χρώμενος, ἐπὶ δὲ τῇ εὐχῇ λαβὼν ἀστραγάλους --οἱ δὲ ἄφθονοι παρὰ τῷ Ἡρακλεῖ κεῖνται--τέσσαρας ἀφίησιν ἐπὶ τῆς τραπέζης: ἐπὶ δὲ παντὶ ἀστραγάλου σχήματι γεγραμμένα ἐν πίνακι ἐπίτηδες ἐξήγησιν ἔχει τοῦ σχήματος.
«Παυσανία Αχαϊκά»]
Το πρωινό τής Κυριακής 6 Σεπτέμβρη 2026, έλαβα μέρος στην
πεζοπορική εκδήλωση τού ΕΠΟΣ Φυλής: Κατέβασμα κατά μήκος των σιδηροδρομικών γραμμών τού Οδοντωτού (εφεξής Οδοντωτός) από το Μέγα Σπήλαιο στο Διακοπτό. Η διαδρομή – διάσχιση περί τα 16,5 χλμ. μήκος, την οποία ακολουθήσαμε, έχει ως
αφετηρία το σηματοδοτημένο σημείο, από το οποίο ξεκινά το μονοπάτι, από τον ασφαλτόδρομο ο οποίος πάει Καλάβρυτα, κάτω από το Μέγα Σπήλαιο, στα 832 μ. υψόμετρο,
κατεβαίνει, ακολουθώντας το μονοπάτι – στενό χωματόδρομο, στο χωριό Κάτω Ζαχλωρού, όπου στα 609 περίπου μ. υψόμετρο βγαίνει στον Οδοντωτό, και
από εκεί συνεχίζει στις ράγες τού Οδοντωτού μέχρι την αφετηρία του στο χωριό
Διακοπτό, στα 8 περίπου μ. υψόμετρο. Συνολικά με τις στάσεις χρειαστήκαμε 4ώρες και 40 λεπτά. Η διαδρομή ενδείκνυται για όλες τις εποχές αλλά τους θερινούς μήνες η άνοδος καλό είναι να επιχειρείται μόνον αν η θερμοκρασία προς το μεσημέρι δεν ξεπερνά τους 30 με 32 βαθμούς. Η διαδρομή, είτε πεζή είτε με το τρένο, είναι από τις ωραιότερες στον ελλαδικό χώρο και θα ήταν ευχής έργον αν ο Οδοντωτός ξαναλειτουργούσε. Ίδωμεν.
Ακολουθούν εικόνες από τη διαδρομή που ακολουθήσαμε, η οποία χωρίζεται σε τέσσερα μέρη:
1. Το κατηφορικό μονοπάτι, κατά τόπους στενός χωματόδρομος, το οποίο βγάζει στην Κάτω Ζαχλωρού. Ο στενός χωματόδρομος είναι παλιός και μέσω αυτού ανεβαίνανε στο Μέγα Σπήλαιο από την Κάτω Ζαχλωρού:
 |
Διακρίνεται η Κάτω Ζαχλωρού και στο βάθος το όρος
Ρουσκιό και οριακά η κορυφή τού όρους Κλωκός. |
2. Το ομορφότερο μέρος τής διαδρομής στις ράγες τού Οδοντωτού μέχρι τη στάση «Νιάματα»:
 |
Στα πρώτα χρόνια λειτουργίας τού Οδοντωτού,
οι σιδερένιες πύλες σε αυτήν την είσοδο τούνελ κλείνανε
μετά το τελευταίο δρομολόγιο τής μέρας για να
αποτρέπουν όσους επιχειρούσανε τη νύχτα να κινηθούνε
πεζή στις ράγες από ή προς το Διακοπτό, τα
Καλάβρυτα και τα ενδιάμεσα χωριά. |
 |
| (*) |
 |
Ο ραδιολαρίτης – radiolarite – είναι ένα βιογενές,
πυριτικό ιζηματογενές πέτρωμα, το οποίο σχηματίζεται
στον πυθμένα των ωκεανών από τη σταδιακή
συσσώρευση και συμπίεση μικροσκοπικών
σκελετών των ραδιολαρίων. Τα ραδιολάρια
είναι είδος πλαγκτόν με σκελετό από διοξείδιο τού
πυριτίου: SiO₂. Η πανακίδα ενημερώνει
για το είδος τού πετρώματος στο σημείο.
Αντίστοιχες υπάρχουνε και σε άλλα σημεία τής διαδρομής. |
3. Από τη στάση «Νιάματα» μέχρι την είσοδο στο Διακοπτό. Διασχίζει ένα όμορφο, πλατύ και κατά τόπους επίπεδο μέρος, στα όρια τού οποίου κυριαρχούνε τα κροκαλοπαγή πετρώματα. Βρίσκεται στην σκιά τού προηγούμενου, χωρίς να παύει να είναι όμορφο. Διακρίνονται έντονα τα σημάδια από τη φωτιά τού 2023. Λίγο πριν την έξοδο του στο Διακοπτό (βλέπε την τελευταία εικόνα τής ενότητας) ένα τμήμα τής σιδηροδρομικής γραμμής βρίσκεται σε ανάχωμα για να αποφευχθεί το βύθισμά της στο νερό σε περίπτωση πλημύρας.
4. Το βαρετό μέρος μες στο Διακοπτό μέχρι τον τερματικό του Σταθμό, που είναι και το μόνο ενδιαφέρον σημείο του, όπου υπάρχει και προτομή τού πολύ σημαντικού, με το έργο του να διαπερνά το χρόνο, ηθοποιού Διονύση Παπαγιαννόπουλου.
Εδώ, σε μορφή video – στο Αιγείρα - Αίγιο, εικόνες μεταξύ άλλων και από τον Τερματικό Σταθμό Διακοπτού, από το 2016.
(*) Η διαδρομή είναι βατή, όμως απαιτεί πάρα πολύ προσοχή στα σημεία που ο πεζοπόρος είναι εκτεθειμένος: στις τρενογέφυρες και εκεί που δίπλα στη γραμμή υπάρχει γκρεμός. Προσωπικά, επιπλέον, επέλεξα, μέσα στα τούνελ, όπου ο φακός είναι απαραίτητος, και στα σημεία που η γραμμή περνά ανάμεσα σε κατακόρυφα βράχια να φοράω ένα κράνος για προστασία από κτυπήματα και πτώση μικρών πετρών. Εξάλλου σε κάποια σημεία ακουγόντουσαν από πάνω αγριοκάτσικα, τα οποία περνώντας ξεκολλάνε και καμιά πέτρα.
