Ο ΜΕΓΑΣ ΙΕΡΟΕΞΕΤΑΣΤΗΣ
Ἡ ἱστορία τοῦ Μεγάλου Ἱεροεξεταστοῦ εἶναι ἕνας μῦθος ποὺ ὑπάρχει στὸ ἀριστούργημα τοῦ Ντοστογιέφσκυ «Ἀδελφοὶ Καραμαζώφ». Παρουσιάζεται ὡς ἕνα ποίημα τοῦ δεύτερου ἀπὸ τοὺς τρεῖς ἀδελφοὺς Καραμαζώφ, τοῦ πιὸ φιλοσοφημένου, τοῦ Ἰβάν. Ὁ Ἰβὰν τὸ παρουσιάζει στὸν μικρότερο ἀδελφό, Ἀλιόσα, τὸν πιὸ θρησκευόμενο, ἐκείνη τὴ στιγμὴ δόκιμο μοναχό. Πρόκειται γιὰ μία ἐκπληκτικὴ ἀνατομία τῆς ἀνθρώπινης προσωπικότητας, τόσο σὲ ἀτομικὸ ὅσο καὶ σὲ συλλογικὸ ἐπίπεδο, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζεῦγμα ἐξουσία-ἐλευθερία. Μιὰ ἐπιπόλαιη ἀνάγνωσή του θὰ μείνει στὰ μορφολογικά του στοιχεῖα καὶ θὰ καταλήξει στὸ συμπέρασμα, ποὺ ἤδη ὁ συγγραφέας μᾶς προσφέρει, προλαμβάνοντάς μας. Ὁ μῦθος δὲν ἀφορᾷ ἐμᾶς, μιλᾷ γιὰ τὴν Καθολικὴ Ἐκκλησία. (Ἢ μήπως τέτοια εἶν᾿ ἡ ἀντίληψη τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας; Αὐτὰ ὅλα τἄκανε ἡ Ρώμη κι ἀκόμη ὄχι ὁλόκληρη μὰ τὰ χειρότερα στοιχεῖα της, ἀνάμεσα στὸν Καθολικισμό, οἱ ἱεροεξεταστές, οἱ Ἰησουΐτες!... ἀναφωνεῖ ὁ Ἀλιόσα!) Χωρὶς ἀμφιβολία ὁ Ντοστογιέφσκυ ἀναφέρεται καὶ στοὺς προβληματισμοὺς τῆς ἐποχῆς του, ἀλλὰ ὁ πυρήνας τοῦ μύθου εἶναι διαχρονικός, ἀναφέρεται σὲ κάθε ἐξουσία, σὲ κάθε εἶδος καὶ μορφὴ ἐξουσίας.
Δὲν θὰ δυσκολευτεῖ κανεὶς νὰ παρατηρήσει μερικοὺς ἱεροεξεταστὲς στοὺς θρησκευτικοὺς κύκλους τῆς χώρας μας, ἀλλὰ καὶ παντοῦ. Ἡ δύναμη τῆς ἀνάλυσης τοῦ Ντοστογιέφσκυ βρίσκεται στὸ ὅτι μᾶς φανερώνει πολὺ περισσότερους ἱεροεξεταστές, σὲ κάθε (ἄλλο) χῶρο τῆς ἀνθρώπινης κοινωνίας. Ὁ ἄνθρωπος ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ τοὺς ἱεροεξεταστές, ἀπὸ «οἱ φιγοῦρες ποὺ νὰ μποροῦν νὰ μᾶς ἐπιβληθοῦν καὶ νὰ μᾶς ποῦνε τί πρέπει νὰ κάνουμε». Μάλιστα δὲ αὐτοὺς ποὺ βρίσκονται στὸ ἐντελῶς ἄμεσο περιβάλλον του. Ἡ μοναδικότητα ὅμως τοῦ Μύθου εἶναι ὅτι μᾶς ἀποκαλύπτει τὴν ἀντιμετώπιση ἀπὸ τὸν Χριστὸ τοῦ ζεύγματος αὐτοῦ. Ἀναλύει μὲ τρομακτικὴ δύναμη τὸ πόσο παράλογη ἐμφανίζεται στὸ μυαλὸ καὶ τὴν λογική μας ἡ ἐλευθερία ποὺ μᾶς ἐπαγγέλεται ὁ Χριστός. Εἶναι ἀκατανόητο, ἀλλὰ καὶ ἀνήκουστο, ὅμως ὅταν ὁ Θεὸς συνδιαλέγεται μὲ τὸν ἄνθρωπο, αὐτὴ τὴν συμπεριφορὰ μᾶς προτρέπει νὰ ἐπιδεικνύουμε πρὸς τοὺς συνανθρώπους μας. Σκληρὸς ὁ Λόγος, τὶς δύναται ἀκούειν! Εἴμαστε πολλοὶ αὐτοὶ ποὺ «διορθώνουμε» τὸν Θεό! Τελικὰ βέβαια ὁ Ντοστογιέφσκυ δὲν μᾶς δίδει λύση. Ὁ Κρατούμενος φεύγει χωρὶς νὰ πεῖ τίποτα. Ἴσως γιατὶ ἡ λύση τοῦ ἄλυτου προβλήματος εἶναι κρυμμένη μέσα στὸ Φῶς τῆς Μεταμορφώσεως!
Τὸ κείμενο εἶναι παρμένο ἀπὸ τὸ βιβλίο «Ἀδελφοὶ Καραμαζώφ» τῶν ἐκδόσεων Βιβλιοθήκη γιὰ Ὅλους, σὲ μετάφραση ἀπὸ τὰ ρωσικὰ τοῦ Δ. Π. Κωστελένου καὶ ἐπιμέλεια Ἕλλης Ἀλεξίου.
