Τρίτη, 25 Ιουνίου 2013

Κωστής Παλαμάς - Δωδεκάλογος του Γύφτου - Λόγος A


ΛΟΓΟΣ Α' - Ο ΕΡΧΟΜΟΣ


Για µας ο δηµόσιος δρόµος, ο κάβος,
τα δάση, τα βράχια. Είµαστε λαός από
τυχοδιώχτες που όλο περπατεί. Σπίτια
καιτζάκια για τους άλλους είναι.
ΙBSEN (Brand)

Γύφτισσα τόνε βύζαξε, για τούτο έχει φτερά.
ΣΕΡΒΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ



Τ' αξεδιάλυτα σκοτάδια
τα χαράζει μια λιγνή λευκότη
νυχτοφέροντας και αυτή˙
και ήτανε του νου μου η πρώτη
χαραυγή.

Και ήταν ώρα μελιχρότατη˙
και ήτανε χυμένο ολόγυρα 
κάτι πιο χαϊδευτικό κι από τ' αεράκι,
όταν έρχεται γιομάτο από τα μπάλσαμα
πρωϊνά των ολοπράσινων πευκώνων,
κι από τ' αεράκι˙
και ήταν πέρα κάπου σε μια γη,
σε πηγή λαών και χρόνων˙
και ήτανε στη Θράκη.

Και ήταν όπου κόσμοι αντίμαχοι
με την ίδιαν ερωτόπαθη μανία
ν' αγκαλιάσουνε λαχτάριζαν
την πανώρια Βοσπορίτισσα, τη μία,
και κατάλαμπρα ντυμένοι καταστάλαζαν
και φιλούσανε τα χώματα
που τα πόδια της πατούσαν˙
σαν ακρίδες πέφταν οι λαοί,
μέλισσες εκεί οι λαοί πετούσαν.
Και ήτανε η πανώρια, δυο γιαλών
αφροκάμωτη νεράιδα,
κι ήσουν εσύ, Πόλη, ω Πόλη!
και ήτανε της γης το περιβόλι,
και ήταν όπου σε μια δόξα
των Εθνώνε ταίριαζαν οι πόλοι,
και ήταν όπου από τα πέρατα του κόσμου
Βάρβαροι δυσκολοταίριαστοι,
στη Ρωμαία των Κωσταντίνων
πολεμούσαν κάτω από το λάβαρο
των Ελλήνων.

Κι από μέσα από τους όχτους των Κατάστενων
ήταν όλο σα να φύτρωναν
πολιτείες από πράσινο˙
κι αναβρύζαν συντριβάνια από βλαστάρια˙
και ήτανε οι ανθοί σαν ξωτικά,
και ήταν ως να χύνονταν από ψηλά
σε μαλαματένιες μέσα στέρνες
μια βροχή από λυχνιτάρια.
Κι αντιχτύπαγε κι ο ήλιος
από τα βουνά τα Βιθυνιώτικα
σε Μαγναύρες και Βλαχέρνες,
και του ήλιου όλα τα φέγγη εκείνες φέγγοντας,
προς τα ύψη αψήφιστα τραβούσαν.
Κι απ' των κάστρων τις Χρυσόπορτες,
κι από τ' άπαρτα Εφταπύργια
ως την άκρη στα σπαρτά σμαραγδονήσια,
λεγεώνες τα παλάτια
και στρατοί τα μοναστήρια.

Και ήταν ως να πλέκονταν
και ήταν ως να λύνονταν
κάποιας μάισσας μάγια
αποπάνω από τους τρούλους κι από τα σαράγια˙
και λαμποκοπούσες, ω ψυχή μου, 
μ' όλους τους ασάλευτους σταυρούς
και μαυρολογούσες, ω καρδιά μου,
με τα κυπαρίσσια.
Σε λευκά λιμάνια, ανάρια ανάρια,
αστραπόβολα χελάντια πυργωτά
με τα ορθόπλωρα χαλκόπλαστα λιοντάρια,
αργοσάλευτα στα χέρια των κυμάτων,
τι ονειρεύεστε; τι αράγματα νικών
και θανάτων;

Και δεν ήτανε στρατοί 
πολεμόχαρων αυτοκρατόρων 
κάτω από τη σκέπη των αϊτών 
των τροπαιοφόρων,
και δεν ήταν ούτε στρατοκόποι
σταυροφόροι καβαλιέροι, 
που γοργόσπρωξε ως εκεί
κάποιο ξαφνισμένο αγέρι˙ 
και δεν ήταν αμηράδες 
πίσω σέρνοντας τ' αράπικο 
και το τούρκικο λογάρι, 
και δεν ήτανε του ολέθρου 
ξανθοπρόσωποι κουρσάροι˙ 
δεν τους φέρνανε οι αρμάδες
από πάγους και βοριάδες
ταυροσκυθικούς˙
τους δειλούς τραντάζοντας γιαλούς,
μες τα δρακοντόφαντα μονόξυλα,
δεν τους φέρνανε οι αρμάδες!

Και ήταν σαν από μακρότατα,
και ήταν σαν από μερόνυχτα
κι από χρόνια πεζοδρόμοι˙ 
και σα να 'χασαν το δρόμο τους, 
και μαζί μ' αυτό σα να 'χασαν
λίγο λίγο και την έγνοια,
λίγο λίγο και τη γνώμη, 
κι ύστερα και κάθε μνήμη, 
κι ύστερα και κάθ' ελπίδα, 
και που δεν κρατούσαν πίσω τους 
και που μήτε ξάνοιγαν εμπρός
μια πατρίδα.

Σε φλογέρες γλυκοστέναζαν 
κρυφούς πόνους λαλητάδες,
ήχοι σκίζονταν και δέρνονταν,
ήχοι πλήγωναν από
ντέλφια, βούκινα, ζουρνάδες˙
και βαρυπερνούσαν παρεκεί
μες από τη στράτα τη λευκή,
και τον κουρνιαχτό φτερώνοντας
θόλωναν ανάρια του βουνού
την εικόνα τη γεράνια˙
και βαρυπερνούσαν καραβάνια.
Κάπου απότομα τινάσματα
ξάφνιζαν σαν απ' αγρίμια,
και ξεσπούσε στην απλοχωριά
και ήτανε σα να τη μόλευε τη σιγαλιά
την παρθένα μια βλαστήμια.
Γέλια αλάλαζαν˙ δεν ξάνοιγες
λύσσας αν αφρίσματα ήτανε
ή αν ξεχύματα χαράς.
Πίσω από το πύκνωμα της βατουριάς
πόθοι, ακράτητοι σατράπες,
λάγνα ταίριαζαν -το μάντευες-
με ξαδιάντροπες αγάπες.

Κι άλλοι, σαν από μιαν άσβηστη
δίψα, που τους είχε κάμει 
κάποια αχόρταγα στοιχειά, 
στέκαν άκρη στο ποτάμι, 
σα να ριζοβόλησαν εκεί, 
και γυρεύαν το ξεδίψασμα 
σκύβοντας με την παλάμη, 
πότε με το στόμα ολοσκυφτοί. 
Κι άλλοι από 'ναν ύπνο, που έλεγες 
είναι αξύπνητος, δετοί, 
κοίτονταν όπου τους έδεσε 
και όπως είχανε βρεθεί, 
και στης χέρσας γης την αγκαλιά 
και στα μαλακώτατα χορτάρια, 
και είχανε τα σκίνα για κλινάρια, 
τα στουρνάρια για προσκέφαλα 
και ήτανε στις ακρορεματιές, 
και ήτανε σε όχτους και σε τράφους,
και ήτανε ως μπαλσαμωμένοι 
και άλιωτοι νεκροί και λυτρωμένοι 
και από πάθια κι από τάφους 
και ήτανε σα να ταξίδευαν 
πατρικά συντροφιαστοί 
από Χάροντα ευεργέτη 
σε μιαν άλλη αμίλητη ζωή.

Ορθοστήλωτες, απόκοτες,
μάντισσες λαοπλάνες,
είχανε τη γύμνια σα ζητιάνες,
και είχανε τα μάτια σαν αγάλματα,
και είχανε τα μάτια χωρίς βλέμματα,
γιατί λείπαν οι ματιές τους προς μαντέματα
δυσκολοξεδιάλυτα,
προς απόσκεπες λείπανε Μοίρες
και στα μεγαλόπρεπα κορμιά
τα κουρέλια αεροκυμάτιζαν
σαν πορφύρες.

Και ήταν, ήταν οι δαρμένοι 
από κάθε ανεμοτάραμα, 
και ήταν από τα λιοπύρια 
των ερήμων οι ψημένοι, 
και τα συντριμμένα ήταν κορμιά 
από κόπους και από κόπους, 
και ήταν οι ψυχές που πέρασαν 
άγγιχτες κι απαρακάλεστες 
από τόπους και από τόπους, 
και ήτανε μιας άγριας άνοιξης 
μηνυτάδες διαβατάρικοι, 
μαύρα χελιδόνια, 
και είχανε κελάιδισμα τ' ανάθεμα 
και φωλιές τα καταφρόνια. 
Και ήταν όλ' οι χαλκοπράσινοι, 
κι ήταν όλ' οι αφορισμένοι, 
κι οι ερμοσπίτες, κι οι αλλόφυλοι, 
και όλ' οι πλάνοι, και όλ' οι ξένοι, 
κι όλοι όσοι τους ντρέπεται το φως 
κι όσοι, σαν τους βλέπει η μέρα, 
τη φωτόλουστη όψη κρύφτει˙
και ήταν όλοι οι γύφτοι, οι γύφτοι, 
από πέρα πέρασμα για πέρα.

Νύχτα ανάβει, νύχτα ολογυρνά, 
έξω κι έξω απ' το λιμάνι, 
νύχτα σβήνει στα βαθιά νερά 
σαν από αίμα πυροφάνι...

Και ήταν οι καιροί που ατίναχτο
μέγα αστροπελέκι, κάτι
πρωταγρίκητο κι ως τότε κι ανιστόρητο,
απ' την Άσπρη Θάλασσα ως το Δούναβη
και ίσα πέρα από τα πόδια του Ευφράτη
κρέμουνταν απάνω από τον κόσμο,
κάψαλα και στάχτη να τον κάμει,
και λιγοθυμούσ' η Ανατολή,
κι έτρεμε και η Δύση σαν καλάμι.
Και ήταν οι καιροί που η Πόλη
πόρνη σε μετάνοιες ξενυχτούσε,
και τα χέρια της δεμένα τα κρατούσε,
και καρτέραγ' ένα μακελάρη.
Και ξολοθρεμός ο μακελάρης.
Ρούσοι, Νορμαννοί, Βουλγάροι, Καταλάνοι,
κι ο Χριστιανομάχος ο Σαρακηνός,
κι ο Ουγγαρέζος, ο τεράστιος καβαλάρης,
πιο απαλά μπροστά του δείχνονταν
καθεμιά φυλή, κάθε σεισμός.

Και καρτέραγε τον Τούρκο να την πάρει.

Και οι καιροί σημείωναν ακόμα
φοβερότατα σημεία,
και δεν έμειν' ένα στόμα
που να μην ψιθύριζε χλωμό
σοφού κάποιου βασιλιά χρησμό,
κάποιου ολέθρου προφητεία.
Κι έβρεξε βροχή από αίμα,
κι αεροφύτρωσαν εφτά πύρινοι στύλοι,
κι ένα χέρι βγήκε ασώματο
κι έλεγες τους φύλαγε καρτέρι,
και τους ξέφτισε σα να ήταν από γνέμα.
Και τα ξωτικά και οι πειρασμοί 
από τη νυχτιά κι από τον Άδη 
ξαπολύθηκαν και ζούσανε
με τον άνθρωπον ομάδι.

Κι εγώ μέσα στο τρικύμισμα
και στη χλαλοή του κόσμου,
άμαθος από πατέρα
κι άγνωρος από μητέρα
κι από κάθε χάιδιο ασκλάβωτος,
έστεκα σαν κορφοβλάσταρο
δέντρου ακλάδευτου κι αγέραστου
κι άκαρπου βαρίσκιωτου δεντρού.
Καβαλάρης γυμνοπόδαρος
μαύρης μούλας πεισματάρας,
μόνος, μάντευα το είναι μου,
(μήτε που άλλος θα το μάντευε κανείς),
να τυλίγει φόρεμα το είναι μου,
φόρεμα που το ειχαν πλέξει
από τις δροσοσταλίδες
του ροδόφυλλου τα χέρια
μιας Αυγής!

Μαύρη μούλα, εσένα δε σε μοίρανε
του πατέρα σου η αρχόντισσα η μοίρα
με τ' ολόμορφο λεβέντικο κορμί,
«κι απ' τη μάνα μου την καταφρονεμένη
τη γαλήνη, μου είπες, δεν την πήρα
και του δούλου δούλα εγώ δεν είμαι!»
Το γνωρίζω, μαύρη μούλα μου, είσ' εσύ!
Από μάνα και από κύρη πήρες
και ξεδιάλεξες και χώνεψες δυο μοίρες,
κι έκαμες εσύ το ριζικό σου,
κι αν η κυματόχαρη δεν είσαι
κι η λεβέντικη α δεν είσ' εσύ,
κι α δεν είσαι η σκλάβα η σκεβρωμένη
κι η δουλεύτρα που στοχάζεται
και υπομένει,
η ομορφιά σ' εσένα γνώμη έχει γενεί.
Κι αν ποτέ σου εσύ δεν είπες «όχι»,
από πείσμα δεν το είπες,
όχι από μιαν ήμερην υπακοή.
Δυνατή από βούληση είσ' εσύ,
πάντα εμπρός και πάντα η ίδια,
σε ποτάμια, σε λογγάρια, σε ρουμάνια,
στην κλεισούρα, στην ερμιά, στη ρούγα,
και στα πολυθόρυβα λιμάνια˙
και το στέρεο θ' αξίζει πάτημά σου
την ανάλαφρη αερόχαρη φτερούγα˙
κι αν κεντήσω σε να κατεβείς
ίσα προς τα τάρταρα της γης,
προς τα τάρταρα το δρόμο σου θα πάρεις
και το βήμα σου να τρέμει δε θα νιώθω˙
κι αν τρελό ξυπνήσω εντός μου πόθο
για ταξίδι ουρανοπόρο,
προς τ' αστέρια θα υψωθώ μ' εσένα πάλι
κι η γερή περπατησιά σου θα μου γίνει
πέταμα στα ύψη εκείνη,
και θα ιδώ σε σαν το φτεροφόρο
τ' άλογο του μάγου και του κράλη,
μαύρη αντάρτισσα κι αλύγιστη
μούλα πεισματάρα στείρα.
Συ κι εγώ, τα δυο, μια Μοίρα!
Και τα χέρια αναταράζοντας,
των καπεταναίων άρματα,
και ανεμίζοντας την κόμη,
του στρατιώτη φλάμπουρο,
σα να ξεκινούσα εγώ ήμουνα
για μακριούς πολέμους πάντα
και για κονταροχτυπήματα.
Κι όπου ξάνοιγα στο δρόμο μου
θόλους πιο ψηλούς και πιό δασούς
από ταιριασμένες καστανιές
κι από αγκαλιασμένες λεύκες,
έσπρωχνα τη μούλα μου,
και στη ράχη της ολόρθος,
καβαλάρης, καβαλάρης,
διάβαιν' από κάτω κι άγγιζα
τους ψηλούς και δασούς θόλους,
και ύψωνα τα χέρια, και ύστερα,
μπρος τραβώντας ή γυρνώντας,
πάντα είχα στα χέρια μου 
φύλλα και χλωρόκλαδα. 
Κι όπου μου έφραζε το δρόμο 
ποταμός κατεβαστός, 
αψηφώντας την ορμή του, 
καβαλάρης, καβαλάρης, 
κοίταζα να πρωτανοίξω 
στα νερά, στα ρέματά του, 
γλήγορο ένα μονοπάτι, 
που θα ζούσε τόσο μόνο 
όσο και το διάβα μου. 
Και ήμουν τότε περατάρης, 
καβαλάρης, καβαλάρης, 
κάποιο σκάλισμα της πέτρας 
από κάποια αρχαία λείψανα, 
άτι και άνθρωπος, μια σάρκα, 
που ξεχώρισε απ' την πέτρα 
και που πήρε ψυχή κι έφυγε˙ 
και σα να ήταν όλο σε λαούς 
λογισμών, καημών και πόθων 
αυτοκράτορας ο νους μου 
για κορώνα του φορώντας 
την κορώνα όλης της πλάσης.

Ούτε σπίτια, ούτε καλύβια
δε σου πόδισαν ποτέ,
δε σου κάρφωσαν το δρόμο
τον παντοτινό, τον ανεμπόδιστο,
Γύφτε, αταίριαστε λαέ.
Της στεριάς τα τρεχαντήρια,
να τ' αδάμαστα μουλάρια!
τ' άρμενά τους είναι τα τσαντήρια˙
να παλάτια, ιδές ναοί!
Σ' ένα παίξιμο ματιών εδώ και κει
χτίζονται και υψώνονται και πάνε
και γκρεμίζονται, όπως πάνε,
ύστερ' απ' το χτίσμα κι απ' τον υψωμό,
όσα πλάθει ο λογισμός μας κάτου εδώ.
Και δεν είναι ο γύφτος τού σπιτιού ραγιάς,
και το σπίτι έχει φτερούγια σαν εμάς, και το σπίτι ακολουθάει,
και είν' αυτό πιστό
στον αφέντη, όχι εκείνος προς αυτό...
Κι εγώ λέω σε σας ανάμεσα,
στους ξεχωριστούς ξεχωριστός:
Ούτε σπίτια, ούτε καλύβια, ούτε τσαντήρια˙
στο μεγάλο αφεντοπάλατο της πλάσης
μια μονάκριβη σκεπή μου˙ ο ουρανός!
Και μου φτάνει για ξενύχτι
κάποιου αρχαίου δεντρού κουφάλα,
πάντα φτάνει ο τοίχος κάποιου βράχου
για ν' αποκουμπήσω την πηλάλα
της ζωής μου μια στιγμή.
Κι ένα χάλασμα μου φτάνει
για να γύρω χρυσοπλέκοντας
των ονείρων το στεφάνι˙
και μια γούβα ολοβαθιά σκαφτή στη γη
και μια γούβα είν' αρκετή
για να πέσω και ύπνο νά 'βρω
και δροσούλα ή ζεστασιά,
και να ιδώ την όψη της αυγής
με μια θείαν αφροντισιά,
και να τρανοχαιρετήσω
καλοκαίρια μεσημέρια,
ζίζικας τραγουδιστής!

Κι εγώ μέσα στο τρικύμισμα 
και στη χλαλοή του κόσμου 
κάτι γνώριζα που αρπάζοντας 
με ξεχώριζε και με είχεν 
αποπάνω απ' το τρικύμισμα 
κι απ' τη χλαλοή του κόσμου˙ 
δούλεμα δεν ήτανε φτερού, 
και χεριού δεν ήταν ανασήκωμα, 
και δεν ήταν πύργος ή κορφή˙ 
άλλη σκάλα κι άλλο ανέβασμα, 
και ήτανε τα ύψη αλλού˙ 
και ήτανε σαν αξεδιάλυτο 
ύπνου αξύπνητου χρυσόνειρο, 
που ποτέ δεν πάτησε στη γη, 
πόχει αλλού, από πέρα, την πηγή, 
και που απλώνεται ανεβαίνοντας 
όλο πέρα και όλο πέρα, 
ώσπου νέο στοιχείο γίνεται, 
κάτι σαν αιθέρας του αιθέρα. 
Κι έτσι στα πανάλαφρα, 
στα πανύψηλα έτσι εγώ ήμουν 
μέσα στους ξεχωριστούς 
ο ξεχωριστός εγώ ήμουν, 
όλα μέσα μου τα νιάτα 
κι όλα τα γεράματα 
και τους σπόρους και τις μήτρες 
κλειώντας αξεχώριστα!

Δεν υπάρχουν σχόλια: